Margir nutu þess að sjá Jeppa á Fjalli um síðustu helgi í menningarhúsinu Hofi. Sýningin er sögð hafa verið frábær og sparaði Norðlendingum ferðalagið suður. Mörg önnur dæmi mætti nefna um ný menningartækifæri sem opnast hafa Norðlendingum með Hofi. Áhangendur klassískrar tónlistar hafa upplifað jákvæða byltingu þar sem Sinfóníuhljómsveit Norðurlands fékk loks inni fyrir starfsemi sína með smíði Hofs. Bein framlög til grasrótarstarfs í lista- og menningargeiranum á Akureyri hafa hins vegar minnkað eftir að húsið reis. Spurt hefur verið hvort Hof þjóni öllum hópum samfélagsins eða fyrst og fremst elítunni.
Allur almenningur, útsvarsgreiðendur, þarf að greiða tíund til rekstrar hússins daglega, burtséð frá því hvort fólk nýti sér húsið eða ekki. Byggingarkostnaður varð mun hærri en að var stefnt í upphafi og dreifðist á ríki og sveitarfélag. Ef byggja hefði sérstaklega átt tónlistarskóla sem fylgir Hofi hefði mögulega mátt gera það með minni tilkostnaði. Þótt flestir séu sammála um að margt hafi tekist vel til í Hofi – ekki síst í samanburði við ósjálfbærni og ofurkostnað Hörpunnar – kvikna daglega áleitnar spurningar um það pólitíska skref sem stigið var um aldamótin þar sem boðuð var sókn menningarhúsa í alla landsfjórðunga. Stjórnmálamenn þess tíma sögðu að húsin yrðu reist fyrir andvirðið af sölu ríkisbankanna þegar þeir voru einkavæddir. Sú sala átti heldur betur eftir að koma í hausinn á okkur öllum. Eftir stendur rekstrarkostnaður Hofs sem er samkvæmt nýlegum upplýsingum frá bænum nálægt milljón krónum á dag. Hvern einasta dag kostar rekstur Hofs, ef allt er tekið með, tónlistarskólinn og allt, kr. 962.000 samkvæmt nýjum tölum frá Akureyrarbæ.
Minnisvarði, nýfrjálshyggja eða eitthvað gamaldags?
Í grein sem birtist í Þjóðarspegli, Rannsóknum í félagsvísindum árið 2011, fara mannfræðingarnir og doktorarnir Arnar Árnason og Sigurjón Baldur Hafsteinsson yfir aðdraganda þeirrar ákvörðunar að láta reisa menningarhúsin. Þeir rifja upp ýmis ummæli í því samhengi og nokkrir Norðlendingar hafa þar hlutverki að gegna. Grein Arnars og Sigurjóns ber yfirskriftina Menningarhús tilfinninganna en höfundar leita svara við því hvaðan áhuginn að menningarhúsunum spratt. Greinarhöfundar rekja þá ákvörðun að mestu til annars vegar gamaldags íslenskrar pólitíkur en einnig til nýfrjálshyggju. Bygging menningarhúsanna átti að vera „hnitmiðuð hvatning fyrir efnahagslífið“ og átti að koma hjólum þess betur af stað og auka fremur dræma eftirspurn eftir vinnuafli á fyrstu árum nýrrar aldar. „Byggingunum var að auki ætlað það sérstaka gamaldags hlutverk að draga úr fólksflótta frá landsbyggðinni til Reykjavíkur,“ segja Arnar og Sigurjón.
Björn Þorláksson
Hvað með LA?
Viðbrögð við hugmyndinni urðu blendin og töldu sumir að pólitíkusarnir hygðust láta reisa sér minnismerki eða monthús samkvæmt greininni í Þjóðarspeglinum. Arnar og Sigurjón vitna m.a. til skrifa Egils Ólafssonar, blaðamanns á Morgunblaðinu, sem spurði hvort ekki væri nær að styðja það menningarlíf sem fyrir væri á landsbyggðinni t.d. Leikfélag Akureyrar, fremur en að byggja dýr hús sem síðan þyrfti að reka með tilheyrandi kostnaði. Ásgeir Hannes Eiríksson fyrrum þingmaður gekk langt í háði vegna málsins á opiberum ritvelli og vitna Arnar og Sigurjón til skrifa hans í Degi 21. janúar árið 1999: „Á sama tíma og Sowjetríkin losa sig undan hálftómum menningarmiðstöðvum vilja húskarlar í stjórnarráði Íslands fjölfalda ný menningarhús um landið.“ Var mikið rætt um tengsl atvinnustarfsemi og menningar í þessari umræðu.
Gömul stef ganga aftur
Haldi einhver að áhersla Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar forsætisráðherra og fyrsta þingmanns Norðausturkjördæmis fyrir Framsóknarflokkinn nú um þjóðmenningu og mikilvægi þess að halda hinu sýnilega og sérstaka á lofti sé ný af nálinni er það misskilningur. Í viðtali Moggans við þáverandi menntamálaráðherra, Akureyringinn Tómas Inga Olrich, frá 2001 segir um uppbyggingu menningarhúsanna: „Nú verðum við að skerpa eigin tilfinningu fyrir sérstöðu okkar, en ekki síður nýta hana til að laða hingað fólk sem hefur áhuga á menningarmálum. Sá hópur fólks sem ferðast um heiminn í leit að menningu og menningarlegri sérstöðu fer vaxandi. Við þurfum að gera menningararf okkar sýnilegan. Hann er stundum ósýnilegur.“
Svið töfrabragða?
Þetta segja Arnar og Sigurjón eitt meginstefið í þeirri stefnu að virkja menninguna í þágu ferðamannaiðnaðar í heimi aukinnar samkeppni. Þar komi menningarhúsin til sögunnar sem vettvangur eða svið töfrabragða, þar sem hið ósýnilega skuli gert sýnilegt. Að byggingu menningarhúss skuli koma ríkisvald, sveitarstjórnir, fyrirtæki og einstaklingar. Hlutverkið sé að halda uppi menningu á landsbyggð, sporna gegn flótta fólks. Menningarleg nýfrjálshyggja markist af þessu samneyti.
Að fjárfesta í steypu
„Tilraun var gerð til þess að gera úr Íslendingum eitthvað annað en pólitískt skilgreinda ríkisborgara, sem sé menningarlega samheldna ríkisbubba sem græða á daginn, grilla á kvöldin og fara í Hörpu og Hofið um helgar. Það mistókst, að hluta til að minnsta kosti, ekki síst af þeim sem nú er mest um vert að ríkið sé áfram íslenskt,“ segja Arnar og Sigurjón í grein sinni.
Margir eru þakklátir starfseminni og tækifærunum sem fylgja Hofi. Hitt hefur líka verið bent á að grasrótin, deigla listar og menningar á Akureyri, eigi sér fá skjól. Háa leigu þarf að greiða fyrir afnot sala í Hofi. Talað er um að sameina Hof, LA og Sinfóníuhljómsveit Norðurlands, en stuðlar slíkt að aukinni sköpun? Er það almenningi til heilla? Verður menning til inni í húsum eða í hjarta sérhvers manns? Snýst mestöll umræða hér í lista- og menningarmálum um rekstrarþætti eða töfrabrögð? Hefur of mikið verið að því gert að fjárfesta í steypu?
Gengið til góðs?
Á tímabili héldu stjórnmálamenn því fram að vel kæmi til greina að bankar og önnur stórfyrirtæki greiddu rekstrarkostnað menningarhúsanna – gegn einhverjum sporslum. Þar með átti að einkavæða forræði almannagæða, hið opinbera vildi um tíma losna við skyldur sem gera okkur að fólki og skapar menningu okkar en vildi þó eigna sér ávextina.
Eru menningarhús samtímans menningarhús nýfrjálshyggjunnar, afurðir gamaldags þjóðernishyggju, menningarhús tilfinninganna, bautasteinar elítunnar eða þjóðþrifaþing sem bætt hafa lífskjör hinna almennu borgara?
Hver er reyndin? Höfum við gengið til góðs?
Björn Þorláksson
