Þótt tillaga um persónukjör sem rædd hefur verið síðustu misseri sé skref til aukins lýðræðis, fylgja henni álitaefni. T.d. að stjórnmálasamtök sem tilbúin eru með framboðslista þyrftu að geta valið úr sínum hópi fyrir kosningar þá sem helst yrðu í forsvari fyrir framboðið. Þetta forustuval er snúið við þær aðstæður að ekki ræðst fyrr en á kjördag hver röð þeirra verður til kjörs. Hörð og óvægin innbyrðis átök innan framboðanna um sætin allt til kjördags, væru ekki til þess fallin að skapa einingu eða vekja traust kjósenda og hefði mögulega þau áhrif að draga úr kjörsókn.
Það sem okkur vantar er ný heimasmíðuð aðferð til röðunar frambjóðenda á listana. Aðferð sem færir væntanlegum kjósendum raunhæf tækifæri til þátttöku. Aðferð byggð á vel þekktum grunni en endurbættum með opnara lýðræði og haldbetri vörnum gegn spellvirkjum, spillingu og fjármagnsplotti einkahagsmuna.
Ég hef aldrei verið á framboðslista stjórnmálasamtaka, en hins vegar komið að flestum störfum sem unnin eru í baklandinu sem virkur félagi í grasrót í meira en hálfa öld og við fjölmargar kosningar sem umboðsmaður frambjóðenda, eða sem aðstoðarmaður kjörstjórna. Ég man gömlu fámennu uppstillingarnefndirnar þar sem sitjandi stjórnmálamenn þurftu aðeins að tryggja sér stuðning örfárra persónulegra vina eða jafnvel vandamanna í nefndinni til þess að viðhalda pólitískri framtíð sinni. Höfðu jafnvel sjálfir ráðið miklu um skipan nefndanna.
Ég tók virkan þátt í baráttunni innan Alþýðuflokksins gamla að leggja niður þau vinnubrögð og vann að því með hópi Vilmundar heitins Gylfasonar að afla opnum prófkjörum brautargengi í lög flokksins. Síðan hafa ýmsir gallar komið fram á prófkjörunum eins og þau hafa verið framkvæmd, flestir tilkomnir vegna þess að prófkjörshugmyndin komst aldrei öll og ólöskuð í framkvæmd. Menn sem óttuðust prófkjör fyrir sitt framhaldslíf á þingi, bjuggu strax í upphafi til göt í prófkjörslögin.
Sé prófkjörið opið má meta gildi þess við samanburð á kjörsókn prófkjörsins og útkomu flokksins í kosningunum, en ef prófkjör er bundið við flokksbundna, sjáum við strax hvað félagaskráin gildnar dagana fyrir prófkjörið. En það versta finnst mér þegar starfandi stjórnmálamenn spila þannig á kerfi eigin flokks að þeir vinni að endurkjöri sínu með smölun þátttakenda í prófkjörið sem þeir sjálfir vita að kjósa aðra flokka í kosningunum. Sá stjórnmálamaður sem aflar sér þannig fylgis í efstu sæti listans og tryggir sér þannig endurkjör, á ekki skilið traust kjósenda. Það hefur gerst að menn hafa komist á þing með þessum hætti gegn vilja margra flokksbundinna kjósenda flokksins, einfaldlega af því að í raun er þingsætum ráðstafað í prófkjörinu með röðun frambjóðendanna á listann.
Því set ég fram hugmynd að fullburða prófkjöri. Hef þá trú að okkar þjóð henti best að klára mótun opins prófkjörs og byggja upp okkar eigin aðferð við að velja fulltrúa þjóðarinnar til setu á löggjafarþingi og í sveitarstjórnum. Auk þess legg ég til að settar verði mun strangari reglur um kostanir, auglýsingar, styrki og gjafir til stjórnmálasamtaka, en eftirlæt öðrum, til þess hæfari, að gera tillögur um það efni.
Kosningarétturinn
Oft er deilt um hvernig megi bæta framkvæmd lýðræðisins. Það er þó vonandi óumdeilt og öllum ljóst að sjálft hryggjarstykki lýðræðisins er kosningarétturinn. Réttur kjósenda til að koma á sérútbúinn kjörstað þar sem þeim er tryggð aðstaða til atkvæðagreiðslu án þess að nokkur annar geti haft fullvissu um hverjum eða hvernig þeir greiða atkvæði. Í kosningalögum er bundið hvernig kjörstaður skal búinn, og er það á ábyrgð stjórnvalda að rétt sé að framkvæmd kosninga staðið.
Kjósandi á kjörstað
(Auðvitað mun mörgum finnast óþarfi að rekja nákvæmlega atburðarás þess að greiða atkvæði á kjörstað, en það er nú samt eina aðferðin sem ég kann til að benda á og undirstrika þau atriði sem eru undirstöður kosningaréttarins).
- A. Við innganginn lægju fyrir upplýsingar um í hvaða kjördeild kjósandi kjósi.
- B. Þegar í kjördeildina er komið sýnir kjósandi persónuskilríki til að færa sönnur á hver hann er. Þegar nafn hans er fundið í kjörskrá er merkt við komu hans á kjörstað. Þannig er vissa fengin fyrir því að hann hafi ekki þegar kosið og komið í veg fyrir að hann geti komið og kosið aftur eða annar kosið í hans nafni.
- C. Kjósandinn fær kjörseðil og er vísað á kjörklefa þar sem hann getur greitt atkvæði sitt í einrúmi, þess fullviss, vegna varðstöðu kjörstjórnarfólks í kjördeildinni, að verða ekki truflaður. Leynileg atkvæðagreiðsla vottuð og varin.
- D. Að lokinni kosningu brýtur kjósandinn saman kjörseðil sinn og setur hann í kjörkassa. Starfsfólk kjörstjórnar vottar að kosning hans þar hafi farið fram lögum samkvæmt ef kjósandinn tekur þá ekki upp á því að sýna einhverjum viðstöddum ósamanbrotinn kjörseðil sinn þannig að sá geti séð hvernig hann greiddi atkvæði. Geri hann það þá ber kjörstjórnarfólki að koma í veg fyrir að kjörseðill hans verði settur í kjörkassa. Kjósandinn verður nefnilega að sýna kosningaréttinum og grunngildum hans, sem og öðrum kjósendum, þá sömu hollustu og virðingu sem honum sjálfum hefur verið búin.
En nú er líklega von á nýju stökki í þróun kosninga. Kosningar með rafrænum hætti með tölvum munu verða innleiddar hér sem annarstaðar. En gæta verður þess þó að varðveita kosningaréttinn og grunngildi hans óskert inn í nýja framtíð. Gæta þess ef og þegar nýjar aðferðir verða teknar upp við framkvæmd kosninga, að slaka ekki á kröfunum um fullkomnar aðstæður fyrir kjósendur til atkvæðagreiðslu. Kjördagurinn er þeirra dagur. Þess vegna verður tölvukosning að fara fram á rétt búnum kjörstað þar sem kjósandanum er tryggð fullgild aðstaða til leynilegrar atkvæðagreiðslu. Þá aðstöðu getur kjörstjórn ekki tryggt ef kosið er frá tölvum utan kjörstaðar.
Haldbesta trygging sjálfstæðis
Þó lýðræðið virðist oft flókið er það um leið haldbesta trygging þjóðar fyrir sjálfstæði. Tryggir þjóðinni rétt til að velja sér fulltrúa á löggjafarþing og í sveitarstjórn og tryggir líka hinum kjörnu fulltrúum rétt til að taka ákvarðanir eftir sinni eigin sannfæringu. Í stjórnarskránni er skýrt ákvæði um að hinir kjörnu fulltrúar séu aðeins bundnir sannfæringu sinni við atkvæðagreiðslur. Munum að það eru kjósendurnir sem velja fulltrúa sína til þessara starfa, ekki flokkarnir þó þeir leggi til hóp fólks á framboðslista sem þeir leggja fyrir kjósendur. Þess vegna geta flokksstjórnir eða flokksþing ekki vísað kjörnum þingmanni úr þingsæti þó afstaða hans sé önnur til mála en þeim líkar.
Og vegna þess að kosningar eru leynilegar, þá geta kjósendur það ekki heldur t.d. með undirskriftalistum, því að enginn kjósandi getur sannað að hann hafi verið einn af kjósendum viðkomandi lista. Flokksstjórn eða kjósendur geta því ekki krafist ákveðinnar afstöðu fulltrúans til mála. Umboði kjörins fulltrúa verður því ekki breytt fyrr en við næstu kosningar, nema hann verði sakfelldur vegna alvarlegs brots á landslögum.
Hugmynd að alvöru prófkjöri…
Að samþykktur verði viðauki við gildandi kosningalög um að opið prófkjör skuli fara fram á sama stað og á sama tíma í hverju sveitarfélagi vegna sveitarstjórnarkosningar og í hverju kjördæmi vegna þingkosninga, ákveðnum vikufjölda fyrir boðaðar kosningar. Framkvæmd prófkjörsins skal vera í höndum starfandi kjörstjórnar hvers sveitarfélags eða kjördæmis. Í prófkjörinu skulu taka þátt öll þau stjórnmálasamtök sem hyggjast bjóða fram lista í hinum boðuðu kosningum.
Hvert framboð skili til kjörstjórnar, innan frests sem hún hefur auglýst, lista með nöfnum frambjóðenda sinna í stafrófsröð. Kjörstjórn endurraði síðan nöfnum listans með slembiröðun. Framboðin sjái um prentun kjörseðlanna.
Á kjörstað yrði prófkjöri hagað þannig að kjósendur komi fyrst að borði í anddyri kjörstaðarins og geri grein fyrir sér hjá kjörstjórnarfólki. Þegar kosningaréttur þeirra samkvæmt kjörskrá er ljós fá kjósendur kjörleyfi sem staðfestir að þeim sé heimilt að greiða atkvæði.
Í húsnæði kjörstaðar hafi hvert framboð sína kjördeild vel merkta nafni framboðsins. Fulltrúi kjörstjórnar tekur þar við kjörleyfum kjósenda og skilar þeim til kjörstjórnar að loknum kjörfundi. Framboðin leggi til annað starfsfólk.
Kjósandinn velur kjördeildina þar sem þau stjórnmálasamtök eru staðsett sem hann vill taka þátt í röðun hjá. Framvísar kjörleyfinu og fær í stað þess kjörseðil framboðsins. Þegar kjósandinn hefur lýst vilja sínum á kjörseðli þess, setur hann seðilinn í kjörkassa framboðsins. Hvert framboð sér síðan um talningu sinna kjörseðla og endanlega gerð framboðslistans eftir þeim reglum sem það hefur sett sér og auglýst tryggilega fyrir prófkjör að dómi kjörstjórnar.
Með þessum hætti eru helstu ágallar þeirra prófkjöra sem notuð hafa verið af sniðnir. Þátttaka fólks í mörgum prófkjörum væri liðin tíð. Auk þess gætu framboð sem það kjósa viðhaft rafrænt kjör í sinni kjördeild með einfaldari hætti en áður vegna þess að þegar hefur verið gerð nauðsynleg könnun á kosningarétti kjósandans þegar hann kemur í kjördeildina. Hér er auðvitað átt við notkun tölva innan kjördeildarinnar.
Kostnaðar hins opinbera yrði vegna starfa kjörstjórnarinnar og vegna kjörstaðar. Ágreiningi vegna framkvæmdar prófkjörsins mætti vísa til Landskjörstjórnar.
Helstu kostir
- A. Kjósendur gætu tekið þátt í röðun þess lista sem þeir helst vilja kjósa vegna málefna og eða persóna. Sem er jú helsta markmið allra persónukjörsaðferða.
- B. Dregur úr foringjaræði og ráðríki flokksforustu.
- C Útilokar skipulögð inngrip unnin og kostuð af þröngum hagsmunahópum.
- D. Dregur ekki úr innra starfi stjórnmálaflokka. Flokksbundnir leggja til stefnu og fólk, en kjósendur velja.
- E. Dregur úr alls konar kostun og undirborðsfjárstreymi og auðveldar uppgjör kostnaðar.
Val á fulltrúum almennings til löggjafarstarfa þarf að mótast af mannkostum þeirra og hæfni til starfsins.
Ég legg þetta í dóm lesenda og er reiðubúinn að ræða og kynna hugmyndir mínar á ýmsum vettvangi ef áhugi reynist fyrir.
Jökull Guðmundsson
jgx@internet.is
Jökull Guðmundsson hefur misserum saman í samstarfi og samráði við bæði stjórnmálamenn og fræðimenn unnið að gerð frumvarps sem hann telur að myndi bæta lýðræði á Íslandi. Akureyri vikublað frumbirtir hér frumvarpsdrögin í styttri mynd en þeirri endanlegu. Smellið hér til að lesa.
