Þegar ég sleit barnskónum og breyttist í ungling, í uppvaxtarhéraði mínu, Mývatnssveitinni, man ég hvernig smekkur á bókum og bíómyndum breyttist frá og með fyrsta fílapensli. Allt í einu var ekki nóg að horfa á Jóga björn í sjónvarpinu. Maður þurfti meira. Á þessum árum var barnatími tvisvar í viku, annars vegar 25 mínútur á miðvikudögum og svo Stundin okkar á sunnudögum. Jógi Björn var sýndur á miðvikudögum. Hann var sko fínn framan af en þegar rödd okkar drengjanna í sveitinni fór að breytast og unglingabólur spruttu fram varð Jógi björn allt í einu barnalegur. Áhorf fór að snúast um meiri læti og eitthvað ný uppgötvaðist sem kallaðist „slagsmálamyndir“.
Í fyrsta skipti sem við drengjaunglingar Mývatnssveitar sáum Bruce Lee mynd gerðist eitthvað stórkostlegt. Næstu misserin þóttist maður vera Bruce Lee þótt nokkuð skorti óneitanlega á asískan útlitsuppruna. Heimanám í spörkum og höggum leysti glímu og námsbækur af hólmi. Gengu þær æfingar út í þvílíkar öfgar að einu sinni sparkaði ég óvart í hökuna á pabba mínum. Tóku þá við nokkrir erfiðir dagar í Vogum.
John Wayne og Bruce Lee
Fyrir Bruce Lee man ég að helstu hetjur og fyrirmyndir höfðu verið (ekki endilega í þessari röð) Jógi Björn; Roger Moore; Hoss, Joe og Ben í Bonanza, gaurinn af Monte Cristo og John Wayne. Einu sinni sýndi Ríkissjónvarpið á laugardagskvöldi „vestra“ með John Wayne í aðalhlutverki en sýningartíma lauk ekki fyrr en klukkan eitt að nóttu, sem var fáheyrt hneyksli á þeim tímum. Ég átti að spila á tónleikum snemma morguninn eftir og fékk ekki að horfa á hetjuna mína í sjónvarpinu af því að lítill svefn hefði getað bitnað á frammistöðunni við píanóið. Enn man ég sársaukann inni í mér að missa af Wayne. Ég held ég hafi ekki sofið neitt lengur þótt ég hafi ekki mátt vaka eftir vestranum. Ég stundi mestalla nóttina. Það voru stunur pervisins píanódrengs, sem alla daga gekk í flatbotna gúmmískóm með hvítri rönd, stunur stráks sem langaði að verða John Wayne. Tala aldrei að óþörfu, skjóta karla, spila póker, drekka viskí, þetta var uppskrift að lífi! En svo kom Bruce Lee, öskrandi og hoppandi. Hann brosti meðan hann sneri vonda karla úr hálsliðnum og bjargaði heiminum í leiðinni. Þar hvarf staðalímyndin um karla sem John Wayne hafði skapað. Ný staðalímynd tók við. En báðar týpurnar drápu að vísu voðalega marga menn.
Nokkrum árum síðar urðu tækniundur tölvualdar til þess að hægt var að drepa allan heiminn bæði í bíói og í sjónvarpi með einu handtaki. Hetjur drápu og dóu í senn en allt snerist lífið um hugrekki. Snorri hafði verið aumingi að þvæla það eitthvað þegar hann var höggvinn í Reykholti forðum. Hvers konar hetja segir: „Eigi skal höggva?“ Eigi skal gráta Björn bónda heldur safna liði, var heldur gáfulegri lífsstefna, mælt af vörum konum. Viðmiðið var að vera orðheppinn og svalur, hvort sem maður drap mann með sparki eða byssu. Drepa eða vera drepinn. Svo tóku fullorðinsár við og þá losuðu ofbeldisfyrirmyndirnar einhver tök á barnsálinni. Kannski hélt maður nú undir fimmtugt að þessi eldgamla félagsmótun hefði gufað upp.
Hættulegur hlátur
En margt blundar enn í brjóstinu. Það rifjaðist upp þegar Kristján Ingimarsson og hinir karlarnir í BLAM! settu í síðustu viku mögnuðustu leiksýningu á Akureyri sem ég hef orðið vitni að. Sýningin upphefur ekki hetjuskap og ofbeldi. Hún gerir grín að upphafningu þess, gerir grín að karlamenningu, bæði einstaklingsbundinni og hvernig hún getur birst á annars kyrrlátum vinnustöðum. Ég hló í 80 mínútur samfellt en það var ekki alltaf gleðihlátur. Það var líka hræðsluhlátur og fylgdi dálítil skömm, dálítil afhjúpun, vegna þess að ég þekkti mig svo vel í órum karlpersónanna í verkinu. Órar um hetjur frá mótunarárum hverfa ekki þótt maður verði miðaldra og vinni í í hvítri skyrtu við skrifstofustörf.
Það er ekki einfalt að skrifa stutta hugleiðingu eða krítík um BLAM! Sumpart væri auðveldara að skrifa heila bók um þessa sýningu en sú bók yrði sennilega annars vegar samfelld lofrulla um sýninguna og hins vegar e.t.v. greining á kynbundinni hugsun, mótaðri af skrýtnum hugmyndum um yfirráð. Þetta verk er nefnilega ekki bara grunnt og fyndið. Það er líka djúpt og ógnvænlegt í húmor sínum, leikritið er uppreisn, eins og Kristján Ingimarsson lýsti sjálfum sér í samtali við Akureyri vikublað. En vá, hvað þetta er skemmtileg uppreisn og hugvekjandi. Ég má hundur heita ef BLAM! er ekki eitt markverðasta framlag til sviðlista nútímans. Í stuttu máli spái ég að Kristján Ingimarsson verði nafn sem allur leiklistarheimurinn muni þekkja innan nokkurra mánaða.
Björn Þorláksson
