„Er með stóran, gæti klofið rassinn þinn í tvennt.” Þannig er íslensk þýðing Barnings á línu úr laginu „Blurred lines” með Robin Thicke. Lagið hljómar nær allsstaðar og flestir hafa hlustað á það í útvarpinu í bílnum eða dillað sér við það á dansgólfi án þess að hugsa tvisvar um hvaða boðskap það flytur.
„Fólk virðist sofandi fyrir því sem verið er að syngja um,” segja Elín Inga, Margrét Helga og Aron Freyr sem saman eru Barningur. „Og það er að mörgu leyti eðlilegt, því þeir sem búa tónlistina til eru merkilega klárir að dulbúa það sem verið er að segja, m.a. með rímum og tvíræðni.”
Barningur hefur þýtt ýmsa vinsæla popptexta yfir á íslensku. Tilgangurinn – jú, hann er að vekja umræðu og ekki síst meðvitund um hvaða skilaboð er verið að senda í gegnum hvítasuð poppmenningar. En Barningur hefur látið sig varða ýmislegt fleira. Þau eru sjálfstætt starfandi listahópur sem vinnur að jafnréttismálum af hugsjón. Hópurinn vakti athygli í sumar þegar þau auglýstu eftir frásögnum af kynlífsreynslu með það fyrir augum að sýna hvernig klámvæðingin hefði smogið sér inn í venjubundið kynlíf ungs fólks. Svo á Akureyrarvöku fyrir „gámaverkið” á bílastæðinu við Skipagötu og Ógeðistónleikana. Síðan hefur lítið heyrst frá þessu öfluga fólki. Þessvegna mælti ég mér mót við þau á kaffihúsi í liðinni viku. Ég vildi vita hvar Barningur væri staddur í lífinu og tilverunni.
Það kom í ljós að með haustinu hafa önnur verkefni tekið við; Elín Inga hefur tekið sér frí frá heimspekinámi til að fara í leiðsögunám og hyggur á sjálfboðaliðastarf í náinni framtíð. Margrét Helga er á lokaári í bókmenntafræði við HÍ og ver því vetrum í Reykjavík, Aron Freyr er á lokaári í listhönnunardeild Myndlistarskólans á Akureyri. En þau eru langt frá því að vera hætt. „Við erum ekki búin að vera jafn dugleg og í sumar. En reynum eftir fremsta megni að sinna verkefninu þótt tíminn sé af skornum skammti,” segir Barningur sem fær nú orðið.
Þá gerist eitthvað djúsí
Hugmyndin að Barningi fæddist síðastliðið vor, á kaffihúsi í Reykjavík. Okkur blöskraði ástandið í jafnréttismálum. Við veltum fyrir okkur hvað við gætum gert og hvernig við gætum starfað að þeirri hugsjón óskipt. Um svipað leyti sáum við auglýsingu um Skapandi sumarstörf og sóttum um sem sjálfstætt starfandi listahópur innan verkefnisins. Strax frá upphafi fundum við mikinn áhuga og vilja hjá aðstandendum þeirra og Akureyrarbæjar að sinna sömu málum og við leggjum áherslu á. Þetta er hugsjónin okkar en auðvitað þurfum við að borga leigu og ekki ljóstillífum við. Þarna gafst því frábært tækifæri til að vinna að markmiðum og fá um leið tekjur til að lifa fyrir. Fólk að hafa nóg til að sinna málefnum af heilum hug. Fyrst þá, gerist eitthvað djúsí. Það fundum við vel. Skapandi sumarstörf eru því frábær leið hjá Akureyrarbæ til að virkja góðar hugmyndir hjá ungu fólki – og fyrir ungt fólk.
Við nálgumst jafnréttismál úr ólíkum áttum og erum að minnsta kosti með þrjú verkefni í gangi. Fyrir það fyrsta þá tölum við mikið um staðalmyndir. Einnig um klámvæðingu, sérstaklega í kynlífi ungs fólks. Sú umræða hefur verið fram að þessu svolítið tabú, því hún snýst um ungt fólk og kynlíf og flestir vilja ekki vita af því. Svo höfum við rætt útlitsdýrkun og átröskunarsjúkdóma. Efnið sem við fjöllum um er því mjög viðamikið en í raun helst það allt í hendur.
Svæsið ástand
Það sem okkur hefur fundist merkilegt í okkar vinnu með klámvæðingu í kynlífi er að ástandið er miklu svæsnara en okkur hafði komið til hugar. Við héldum að vegna þess hve ung við værum, þá vissum við nákvæmlega hvað væri í gangi. Við auglýstum og fengum sendar sögur frá ungu fólki sem leiddu í ljós að upphaflegt stöðumat okkar var alrangt. Margar þeirra voru frá fólki sem er enn yngra en við og sögðu frá hlutum sem við vissum ekki einu sinni að gætu átt sér stað. Ástæðan er sú þróun sem felst í klámvæðingunni. Það sem gerist í klámi er yfirfært á hversdaglegt kynlíf hjá ungu fólki. Það hefur meðal annars leitt til ýmissa líkamlegra meiðsla, fyrir utan sálrænu áhrifin. Málið er að krakkar halda að klámmyndakynlíf sé venjulegt. Að svona eigi hlutirnir að ganga fyrir sig - líka á heimavelli.
Það þykir eftirsóknarvert að „fá tækifæri” til að fara í „threesome” (trekant). Sú hugmynd virðist vera ríkjandi að kynlífi eigi að vera eins og í bíómynd. Þar sem stellingarnar gerast af sjálfu sér og í áreynslulausu flæði. Allt er orðið brenglað. Ungt fólk gerir sér ekki grein fyrir að bíómyndir eru teknar upp í setti þar sem ýmislegt gerist áður en myndavélarnar rúlla. Fyrir þeim virðist fólk, hinsvegar, eiga samræði án þess að nokkurt samtal eigi sér stað. Það skilar sér í því að ekkert samtal eða samkomulag virðist eiga sér stað hjá ungu fólki í kynlífi. Það er trukkað áfram með athafnir sem virðast fullkomnar - en geta í raun skaðað annan aðilann eða báða.
Ofbeldiskynlíf og enginn málsvari
Ofbeldiskynlíf hefur einnig teygt anga sína inn í venjulegt kynlíf ungs fólks. Sem dæmi um það eru að fólki er ýtt niður í munnmök, en stelpur eru undir mikilli pressu að stunda munnmök. Þau þykja sjálfsögð, jafnvel eðlilegt framhald af því að fara í sleik. Til marks um það má benda á að oft er vísað til þeirra eins og um eðlilegan hlut sé að ræða í saklausum gamanþáttum sem sýndir eru eftir fréttir á kvöldin. Og af því að þau eru svo sjálfsögð, þá skera stelpur sig úr ef þær neita.
Kyrkingar eru líka ótrúlega algengar. Í viðtölum við fólkið víxluðum við gjarnan kynhlutverkum eða tókum þau úr samhengi við svefnherbergið. Þannig áttaði fólk sig á að um ofbeldi væri að ræða. Væri, til dæmis, í lagi ef þú sætir á kaffihúsi og manneskjan á móti þér færi allt í einu að kyrkja þig? Og af hverju er það ekki í lagi við þær aðstæður, en í fínu lagi í enn nánari samskiptum - kynlífi?
Ofbeldiskynlíf er nátengt gildismati klámvæðingarinnar. Þar gildir hve kaldur þú ert og hve langt þú getur gengið við að ögra líkamanum. Þá er annar aðilinn oft látinn taka þátt í einhverju sem hann eða hún hefur ekki samþykkt –en þorir ekki að mótmæla.
Það er hræðilegt þegar ítrekað er gengið yfir mörk fólks í kynlífi. Og ungt fólk virðist standa eitt uppi með þá reynslu. Þau treysta því að fullorðnir ræði erfiðustu málin. En sú umræða er ekki að eiga sér stað. Ungt fólk á sér því engan málsvara. Aðallega vegna þess að þeir sem eldri eru hafa ekki hugmynd um hvað er að gerast. Auk þess hafa miklar breytingar orðið á því hvað telst eðlilegt og hvað ekki. Og á ótrúlegum hraða.
Margt af því sem er að gerast í dag hefði verið óhugsandi fyrir einhverjum árum. Til marks um það grunaði okkur ekki einu sinni sjálf hve slæmt ástandið væri, þótt við séum nær þeim í aldri en foreldrarnir.
Læðist í gegnum menningu meginstraumsins
Það er meðal annars í gegn um popptónlistina sem ofbeldiskynlífi er laumað inn í hausinn á okkur. Poppmenningin er allsstaðar og hún er nátengd klámvæðingunni. Við höfum verið að þýða „Blurred lines,” með Robin Thicke, vinsælt lag með mikla útbreiðslu. En textinn er mjög ofbeldisfullur. Sama á við um lagið „Rude boy,” með Rihanna. Þegar við snörum textunum yfir á íslensku kemur í ljós um hvað þeir fjalla. „Þú segist vera ruddi, sýndu mér hvað í þér býr,” er ekkert annað en vísun í ofbeldi. Útvarpsfólk kynnir popptónlistina hressri röddu og börn syngja með í aftursæti bíla. Án þess að fólk átti sig á því er verið að senda ákveðin skilaboð inn í samfélagið. Og það sem sungið er um verður að eðlilegum hlut.
Þannig verður líka auðvelt að trúa því sem haldið hefur verið á lofti - að klámvæðingin sé hugarburður. Aukið frelsi í kynferðismálum hljóti að vera af hinu góða – sérstaklega fyrir konur. Það er sífellt talað um það frelsi sem nútímakonum njóti. [Til dæmis segir í „Blurred lines” að ekki sé hægt að temja konur, því í eðli sínu séu þær dýrslegar og þurfi frelsi. Innsk. blm.] Það er mikil trú á frelsi og allt er frjálst val. Þar á meðal að játa eða neita kynlífsathöfnum. En frelsi í kynlífi er ekki frelsi ef það heftir eða gengur yfir mörk annarra. Kynfrelsi einstaklinga á ekki að bitna á þeim sem þeir stunda kynlíf með.
Verum ærleg og snögg
Samfélagslegur þrýstingur er allsstaðar og fjölmiðlar eiga stóran þátt í því. En ekki af illum hug. Heldur virðist ríkja doði gagnvart áhrifum klámvæðingar á ungt fólk og hvernig hún smýgur í gegn um poppmenninguna. Fólk er því í viðjum hjarðhegðunar, sem er erfitt að kyngja. Það virðist spurning um sjálfsvirðingu að viðurkenna að samfélagið hafi áhrif á hugmyndir þess og athafnir. En fólk er klárt – við trúum á fólk. Það þarf að vera vakandi og ærlegt og ákveða að breyta viðteknum venjum þegar það áttar sig á því að skilaboðin eru skaðleg. Og það þarf umræðu til að benda á að poppmenning sem starfar undir þessum formerkjum sé ekki boðleg. Að við viljum fá alvöru listafólk sem spilar alvöru tónlist.
Við getum alveg opnað augu okkar fyrir því að samfélagið hefur áhrif á okkur. Það verður að öllum líkindum sárt á meðan á því stendur, en það er bæði hægt og vel þess virði. Að sama skapi eigum við að vera meðvituð um að við getum haft áhrif á samfélagið. Til dæmis getur hver og einn haft mikil áhrif á veraldarvefnum. Þess vegna höfum við sett upptökurnar okkar (á sögum af kynlífsreynslu ungs fólks) á netið. Það er gríðarlega mikilvægt að nýta tæknina út í ystu æsar. Það þýðir engan veginn að nota gamaldags tækni eða vera lengi að móta áætlanir og koma þeim í framkvæmd. Því það þarf að berjast gegn klámvæðingunni með sama móti og á sama hraða og hún fer um. Sem er hraði ljóssins!
Með femínisma að yfirskini
Margt fólk trúir því að jafnrétti ríki. Það bendir til þess að eitthvert hugsunaleysi sé í gangi. Fyrir nokkru virtist koma femínísk flóðbylgja og margir lögðu baráttunni lið. Núna höfum við á tilfinningunni að sumir hafi fengið leið á femínískum áherslum og baráttunni fyrir jafnrétti. Það er í raun afneitum og bregður ljósi á að fólk veit lítið um hvað jafnréttisbaráttan og femínismi snýst.
Margir hafa líka mjög undarlega mynd af femínisma og virðast búnir að bíta í sig andstöðu við hann. Það birtist helst í því að allskonar hugmyndir, sem ekki eiga rétt á sér, eru hengdar á femínista. Á sama tíma virðist, í sumum hópum, sem það sé smart að vera femínisti. Þessarar þróunar gætir ekki bara hér á landi heldur víða erlendis líka.
Eitthvað hefur borið á því að áberandi einstaklingar í samfélaginu kalli sig femínista, þótt það sem þeir geri brjóti í bága við hugmyndir um jafnrétti. Margar opinberar stofnanir leggja áherslu á jafnræði í opinberum plöggum, en það virðist oft aðeins notað í ræðum á hátíðis og tyllidögum. Líkt og heimspekingurinn Althusser bendir á; í samfélaginu er einhverskonar ávarp án þess að því fylgi aðgerðir eða athæfi sem styðji við það. Áhrifin eru róandi fyrir samfélagið en breytingar verða litlar sem engar.
Ef allir sem segðust vera jafnréttissinnar væru fylgjandi jafnrétti, þá væri ójafnrétti ekki jafn mikið vandamál og það er í raun.
Fallegt að geta verið maður sjálfur
Það er erfitt að útskýra femínisma því ójafnréttið kemur ekki nema að hluta fram í tölum. Jú, launamunurinn einn og sér er vísbending um að langt sé í land. En Barningur er ekki að fást við hinar efnislegu bjargir, heldur líðan. Hana er ekki hægt að setja fram í tölum og því erfitt að færa fram haldbærar útskýringar. Við trúum bara tölulegum staðreyndum, það er annaðhvort aukning eða lækkun á einhverjum prósentum. Jafnrétti er hinsvegar ekki svona svart/hvítt. Gráu tónarnir eru fjölmargir.
Þessvegna fórum við af stað með það verkefni að safna sögum um kynlífsreynslur. Við vorum að leita að sönnunargögnum fyrir því ójafnrétti sem birtust í tilfinningum fólks. Nú höfum við upptökur þar sem fólk deilir upplifunum sínum til sönnunar á því hvernig ástandið er. Það er ekki hægt að afgreiða það sem eitthvert kjaftæði.
Þetta sýnir meðal annars að um er að ræða viðhorfsvandamál. Það þarf viðhorfsbyltingu til jafnréttis. Henni er hægt að hrinda af stað með nýstárlegum hugmyndum. Og einnig með því að útskýra að það er hollt fyrir okkur öll að berjast út úr kynhlutverkum. Að komast út úr þeim kössum sem við þurfum sífellt að skilgreina okkur inní; kyn, kynhneigð og svo framvegis. Það er svo fallegt að geta verið maður sjálfur.
Grasrótin og hið opinbera svið vinni saman
Það er mikilvægt að unnið sé að jafnrétti bæði í grasrótinni og á hinu opinbera sviði. Með grasrótinni koma ferskar og nýjar hugmyndir og hjá hinu opinbera er fjármagn og stuðningur. Við erum að vinna með fólki á hinum opinbera vettvangi, t.d. hjá Akureyrarbæ, sem styður okkur dyggilega. Við hefðum örugglega ekki getað gert eins vel án þeirra. Samvinna er því mjög mikilvæg.
Næst á döfinni hjá okkur eru velgengnisdagar hjá MA. Þar ætlum við að fjalla um poppmenningu. Eftir áramót hefjum við forvarnarstarf í samstarfi við Samfélags- og mannréttindadeild Akureyrar. Þá förum við í 8. og 10. bekki allra grunnskóla á Akureyri og tölum m.a. um mörk í kynlífi. Það er mikilvægt að ná til ungra krakka til að fyrirbyggja að þau, óafvitandi, virði ekki sín eigin mörk eða fari yfir mörk annarra í kynlífi. Það er mikilvægt að þau hafi náð að hugsa um þessa hluti áður en þau stíga sín fyrstu skref, sem sum hafa jafnvel þegar gert. Við viljum nefnilega trúa því að börn í áttunda bekk hafi ekkert með kynlíf að gera, en raunin er önnur og það þarf að horfast í augu við það. Verst er ef börn fá ekki viðeigandi fræðslu og eigi svo átakanlega kynlífsreynslu. En auðvitað nálgumst við efnið með öðrum hætti þegar svona ung börn eru annars vegar. Við erum að fara að fræða en ekki hræða!
Erfiðar femínískar vikur og nauðsyn þess að halda áfram
Við gerum okkur fulla grein fyrir að við erum að taka þátt í að ráðast gegn mjög rótgrónum viðhorfum. Baráttan fyrir jafnrétti er barátta fyrir betra samfélagi fyrir alla. Samt er hún á móti straumnum. Þessvegna völdum við þetta nafn – Barningur. Baráttumálin birtast alls staðar og auðvitað getur það verið erfitt að halda þessum röddum á lofti. Stundum kemur vika sem gerir okkur örmagna – við köllum það erfiðar femínískar vikur. Þá drögum við okkur aðeins í hlé og mætum svo aftur til leiks fílefld.
Til að árangur náist þarf að halda áfram!
-Arndís Bergsdóttir
