Flughræðsla er talin hrjá allt að 20% fullorðinna. Hefur verið sýnt fram á samband milli vaxandi flughræðslu og aukinnar ábyrgðarkenndar, t.d. þegar fólk eignast börn. Oddur Helgi Halldórsson leið vítiskvalir og þorði ekki að fljúga í 22 ár en sigraðist svo á óttanum og flýgur nú út um allar trissur. Doktor í sálfræði segir flughræðslu margslungið mein og eru vísbendingar um að innanlandsflugið reynist mörgum sérstaklega erfitt.
Heimska að hræðast ekki?
Í grein sem Örlygur Sigurðsson listmálari skrifaði árið 1966 og var endurbirt í tímaritinu Heilbrigðismálum árið 1999 segir: „Þeir hljóta að vera hugmyndalausir og tilfinningasljóir sem aldrei hafa verið helteknir dauðabeyg við einhverjar válegar aðstæður. Persónulega er höfundur sterkast gripinn þeim ótta þegar stigið er upp í flugvél.“
Örlygur er ekki einn á báti, því ýmsar erlendar rannsóknirbenda til að allt að fimmti hver fullorðinn einstaklingur sýni einhver einkenni flughræðslu. Flughræðsla er talin algengari meðal kvenna en karla og er algengust á aldrinum 20-40 ára. Hún getur tengst fælni, innilokunarkennd, lofthræðslu og ótta um að hafa enga stjórn á eigin aðstæðum.
Oddur Helgi Halldórsson: Var tregur til að fara á námskeið vegna flughræðslu, því ef vel tækist til hefði hann þurft að fara að fljúga aftur!
Þurfti að glíma við eigin sturlun
Oddur Helgi Halldórsson er valdamikill í heimabæ sínum, Akureyri. Stofnandi stjórnmálaafls sem nú er með hreinan meirihluta í bæjarstjórn og rekur einnig eigið fyrirtæki. Oddur er tilbúinn að ræða eigin reynslu af flughræðslu til að hjálpa öðrum og leiðrétta þann misskilning að flughræðsla spyrji um kyn, greind eða mannkosti.
„Þegar ég var polli horfði maður á flugvélar fljúga á himninum og ég hlakkaði til að verða stór, komast um borð í vélarnar og skoða heiminn. 14 ára gamall flaug ég svo fyrst en varð sturlaður af hræðslu um leið og vélin fór á loft.“
Oddur æfði sem ungur maður handbolta og neyddist vegna keppnisferðalaga að fljúga milli Akureyrar og Reykjavíkur. Svo fékk hann bílpróf og ók þá oftar og oftar milli Reykjavíkur og Akureyrar í stað þess að fljúga. Hann lærði blikksmíði og minnist þess sem fór einu sinni um æstan huga hans þegar hann sat um borð í flugvél milli Akureyrar og Reykjavíkur. „Ég hugsaði: Ég er 130 kílóa maður. Ég er blikksmiður. Ég veit alveg hvernig svona flugvél er byggð. ‚Ég er sterkur og ég kann allar samsetningarnar á henni. Ég veit alveg hvernig hægt er að rífa þessa vél í sundur til að komast út.“ Þetta segir Oddur tengt óttanum að verða „kolvitlaus“ fyrir framan annað fólk.“
Hvorki róandi lyf né áfengi dugði til
Svo fór að óttinn náði svo sterkum tökum á Oddi að hann steig ekki upp í flugvél í heil 22 ár. Stundum íhugaði hann að fara á flughræðslunámskeið,en hætti jafnharðan við af augjósri ástæðu. „Ef námskeiðið hefði gengið vel hefði ég þurft að fara að fljúga aftur!“
Við og við gerði hann þó tilraun til að kanna hvort eitthvað hefði breyst. Einu sinni höfðu nokkrir blikksmiðir ákveðið að fara saman í hópferð flugleiðis til Danmerkur. Oddur ákvað að slá til. Hann komst á bíl til Keflavíkur, í gegnum innritun, eftirlitið og fríhöfnina en „fríkaði út“ í rampinum aðeins örfáum skrefum frá flugvélardyrunum. Þó var búið að gefa honum róandi lyf til varnar flugkvíðanum. Allt kom fyrir ekki. Hræðslan náði heljartökum og hann krafðist að komast út nákvæmlega sömu leið til baka og hann hafði komið inn. Það er ekki einfalt mál samkvæmt reglum um flugstöðvar en Oddi varð ekki haggað. Um síðir var kallaður út tollari sem kom Oddi ósködduðum út úr flughöfninni. „Svo steig ég upp í bíl og ók beint norður til Akureyrar og í vinnuna. Skrifstofudaman sem vann með mér sagði að hún hefði aldrei séð aðra eins breytingu á andliti. Ég hafði víst verið orðinn svo krumpaður í framan út af kvíðanum en þegar ég kom til baka var húðin aftur orðin slétt og fín þótt ég hefði ekið alla nóttina.“
Á haustdögum 2004 var auglýst námskeið fyrir flughrædda á Akureyri. Fullbókað var á námskeiðið, allt konur nema Oddur og annar karl, kunningi hans. Kennarinn á námskeiðinu var maður sem áður hafði starfað sem atvinnuflugmaður. Hann hafði drifið sig í sálfræðinám á miðjum aldri og ákvað að helga sig aðstoð við flughrædda. Þessi maður átti eftir að verða örlagavaldur þótt samskipti hans og Odds byrjuðu þannig að Oddur gerði hvað hann gat til að sannfæra kennarann um að flug væri mjög, mjög hættulegt. Hættulegra en sálfræðingurinn og flugstjórinn fyrrverandi gæti áttað sig á.
Kennarinn var Akureyringur að uppruna en bjó í Reykjavík. Oddur og kunningi hans báðu sálfræðinginn að loknu námskeiðinu að koma norður einu sinni í viku og hjálpa þeim. Kennarinn varð við því. „Hann hafði mikinn áhuga á verkefninu, hafði aldrei unnið með eins flughræddum mönnum að eigin sögn og fannnst töluverð áskorun í þessu.“
Tímamót eftir 22ja ára hlé
Á haustdögum árið 2004 urðu tímamót. Þá fór Oddur með félaga sínum um borð í vél frá Flugfélagi Norðurlands. Tekið var á loft og lent aftur. Flugið tók sex mínútur. „Þetta var 20. nóvember og þarna hafði ég ekki flogið í 22 ár. Ég gleymi þessum degi aldrei, því þarna brutum við múr óttans í fyrsta skipti.“
En ferlið var rétt að byrja. Meðal verkefna var að Oddur skrifaði á blað allt sem hann óttaðist helst og tengdist flugi. Þegar hann var búinn að skrifa og lesa ótal sinnum upphátt: „Ég er hræddur um að vængirnir detti af“ fór hann smám saman að eygja smá húmor í þessu öllu. Hann fór að hugsa um himinhvolfin eins og sjó. Að hreyfingar flugvélar í lofti væru eins og þegar skip vaggar sér í sjónum.
Nokkru síðar tók velgjörðarmaður Odds á móti honum og félaganum á flugvellinum í Reykjavík að loknu vel heppnuðu flugi frá Akureyri. Kennarinn ók með þá tvo til Keflavíkur og síðan var flogið til Kaupmannahafnar. Stoppað aðeins 90 mínútur og flogið beint heim aftur. Fyrsta utanlandsferðin var staðreynd. „En þetta var mikil barátta í töluverðan tíma og eitt skilyrðanna var að deyfa mig ekki, takast ódeyfður á við óttann. Ég hafði stundum reynt að sulla í mig brennivíni fyrir flug en það gekk alls ekki. Flughræðslan var orðin undirrót alls hins illa í mínu lífi. Ég hafði ekkert sjálfstraust yfir því að vera svona vitlaus. Vanmáttarkenndin var algjör. Auðvitað á flughræðsla ekkert skylt við skynsemi en þetta var það sem leitaði sífellt á hugann.“
Nú er öldin önnur. Síðan Oddur vann bug á ótta sínum hefur hann ferðast alls 68 sinnum í millilandaflugi. „Ég er ekkert hræddur í dag, meira að segja farinn að sofna í flugvél og njóta þess að fljúga. Mér finnst samt enn svolítið erfitt að fljúga milli Akureyrar og Reykjavíkur. Það geri ég helst ekki að ástæðulausu.“
Dr. Ársæll Arnarsson prófessor í sálfræði: Kvíði er mjög eðlilegur, manneskja sem aldrei upplifir kvíða verður sennilega ekki mjög langlíf.
Kvíðinn mikilvægur til að lifa af
Reynsla Odds gefur til kynna að flughræðsla sé flókið fyrirbrigði. Ársæll Arnarsson, doktor í sálfræði og prófessor við Háskólann á Akureyri, segir að flughræðsla sé kvíði sem einkennist af því að fólk geti annað hvort ekki flogið eða geri það með miklum harmkvælum. Í öfgakenndustu tilfellum geti tilhugsunin ein um að fólk eigi eftir að fara í flug valdið ofsahræðslu en óttinn við að missa stjórn spili líka inn í. Stundum standi fóbían ein og sér en flughræðsla geti líka tengst annarri tegund af fælni, s.s. lofthræðslu og innilokunakennd. „Svo getur þetta líka tengst hræðslunni við að verða hræddur, að hræðast að missa stjórn fyrir framan annað fólk.“
Ársæll segir að almennt aukist lífhræðsla þegar fólk eignast börn. Þar með kunni flugkvíði að aukast. „Kvíði er mjög eðlilegur. Manneskja sem aldrei upplifir kvíða verður sennilega ekki mjög langlíf. Kvíðinn er mjög mikilvægt tæki til að lifa af.“ Ársæll segir að flestir séu með „hæfilegar áhyggjur“ ef svo megi að orði komast. Lítill hópur upplifi mjög lítinn kvíða á lífsgöngunni og geti fyrir vikið lent í eins miklum vandræðum og þeir sem glíma við mikinn órökrænan ótta. Kvíði sé algengari hjá konum.
Lesa má í ýmsum fræðum um flughræðslu að gáfað fólk sé gjarnan flughrætt. Um það segir Ársæll: „Það gæti tengst því að fólk sem hefur tilhneigingu til að hugsa mikið og velta vöngum yfir lífinu hafi meiri tilhneigingu til kvíða. Við sjáum t.d. að ungar stelpur eru kvíðnari en unglingsstrákar, þær velta frekar vöngum yfir hlutunum.“ Líkamleg einkenni flugkvíðans geti orðið mjög sterk. „Sumt fólk upplifir þessi kvíðköst eins og okkur myndi líða ef flugvél væri að hrapa. Fólk upplifir öll líkamleg einkenni sem fylgja raunverulegri ógn.“
Gluggasætin ekki góð
Ársæll mælir með að þeir sem þjáist alvarlega af flughræðslu leiti sér aðstoðar. Um skammtímaleiðir til að tempra flugkvíða segir Ársæll að sumir sérfræðingar mæli með hlutum eins og áfengi til deyfingar. Hann sjálfur telji slíkt þó mjög vafasamt. Áfengi kunni að virka eins og róandi tafla í ákveðinn tíma en oft fylgi hvatvísi og örlyndi. „Það er ekki gott að vera mjög hræddur og hömlulaus í senn.“ Um önnur „ráð“ gegn flughræðslu segir Ársæll: „Ég myndi sleppa því að fá mér koffeindrykki fyrir flug, sleppa kóladrykkjum, te og kaffi. Svo gæti verið ágætt að minna sig á að ókyrrð í lofti er bara eins og holur í vegi. Það er líka mikilvægt að hafa eitthvað til að stytta sér stundir. Hlusta á rólega tónlist, gera djúpönduaræfingar og velja sér sæti við gang, það gildir sérstaklega um þá sem tengja flughræðslu við innilokunarkennd og stjórnleysi.“
Breyttist við að eignast börn
Ársæll segist sjálfur hafa fundið fyrir vaxandi ónotum í flugi í seinni tíð.
„Þegar ég var ungur maður stökk ég fallhlífastökk og allt, en eftir að ég eignaðist börn er mér ekki alveg sama um flugferðir. Ég held líka að það væri bara beinlínis óeðlilegt ef maður færi eldhress upp í mörg hundruð tonna álrör, fullt af eldfimum vökva og pældi svo ekkert nánar í því. En svo er eins með þetta og allt annað að það hefur áhrif á ótta okkar hve blind við erum á tölfræðina. Við erum hrædd við vitlausa sjúkdóma, erum hrædd við tölfræðilega fágæta dauðdaga. Öll tölfræði segir að flugsamgöngur séu miklu öruggari samgönguleið en bílaumferð en þegar flugslys verða deyja oft margir í einu. Fjölmiðlar eru sumpart ábyrgir fyrir þessu en maður skilur aðstæðurnar. Það er erfiðara að gera frétt um að þúsundir deyi í ýmsum bílslysum á hverjum degi en þegar 100 manns farast í einu flugslysi. En samkvæmt tölfræðinni er aksturinn út á flugvöll hættulegasti hluti flugferðalagsins.“
Flotaforinginn sem fékk lánaða hönd
Ein minnisstæðasta flugferð sem höfundur þessarar greinar hefur sjálfur upplifað átti sér stað í fyrravetur þegar flogið var í brjálaðri stórhríð og myrkri frá Reykjavík til Akureyrar að kvöldi dags. Sessunautur blaðamanns var franskur hermaður, yfirmaður í franska flotanum, maður sem bar höfuðið hátt í upphafi ferðar. Á miðri leið varð allt vitlaust. Vélin féll nokkra metra og hristist um tíma og skalf svo tennurnar glömruðu í flugfarþegum. Úti ríkti sortinn einn og Frakkinn hrópaði hvort þetta væri „eðlilegt“. Sagðist hafa verið efins um að fljúga í svo lítilli vél. Aldrei hefði hann upplifað annað eins. Svitinn bogaði af enni franska flotaforingjans. Öndun var slitrótt. Tíminn silaðist áfram og sessunautur flotaforingjans sem skildi ögn í frönsku fékk að vita persónuleg leyndarmál. Þegar vélin lenti heildu og höldnu á Akureyri virtist Frakkinn fyrst taka eftir því að hann hafði gripið í hönd blaðamanns og reyndar kreist hana síðustu fimm mínútur eða svo. Skömmustulegur kippti hann að sér hendinni en brosti svo og sagði: „Pardon.“
Baldvin H. Sigurðsson: Róar flughrædda með því að segja þeim að flugmenn hafi góð eftirlaun og muni ekkert aðhafast í loftinu til að spilla þeim.
Flugmenn ófúsir að hætta eigin eftirlaunum
Frakkinn sagðist síðast orða ætla að keyra suður til Reykjavíkur að erindi sínu loknu. Baldvin H. Sigurðsson, vert á flugteríunni á Akureyrarflugvelli, fær stundum að heyra svipaðar setningar en hann verður iðulega vitni að ótta fólks í innanlandsflugi. „Ég segi stundum við þá sem eru hræddir. Það hefur enginn dáið í flugi milli Akureyrar og Reykjavíkur síðan Akureyrarflugvöllur kom til sögunnar. Svo spyr ég stundum: Hvað heldurðu að margir hafi á sama tíma látist í slysum á þjóðveginum milli Akureyrar og Reykjavíkur?“
Vertinn á Akureyrarflugvelli hefur séðð fólk bresta í grát vegna flughræðslu. Hann hefur séð farþega hlaupa út úr flugstöðinni með brottfararkortið í höndunum og koma aldrei inn aftur. Hann hefur hins vegar sjálfur kynnt sér tölfræði um flugslys og reynir að nota hana til að róa fólk. Meiri líkur séu á að fólk slasist heima í stofu en í flugi. Meiri líkur á að eitthvað komi fyrir mann í rúminu en í flugferð. Sem dæmi hafi hjón sem hann þekki legið saman uppi í rúmi. Maðurinn hafi stolið sænginni af konunni, hún hafi viljað fá sængina aftur, hún hafi kippt fast í sængina en fengið á sig hnykk, farið illa í baki og þurft uppskurð. Þetta sé dagsönn saga.
,,Stundum þegar er rok segi ég fólki að það sé hættulegra að fljúga í logni en hvassviðri, vindurinn hjálpi bara til við að halda flugvél á lofti. En þetta er nú bara eitthvað sem ég segi.“
„Svo segi ég líka flughræddum farþegum stundum að flugmenn hafi afskaplega góð eftirlaun og að þeir muni ekkert aðhafast í loftinu til að spilla þeim.“
-Björn Þorláksson
Greinin birtist einnig í Akureyri vikublaði sem dreift verður í hús í fyrramálið, 19. desember.
