Framkvæmdastjóri Pírata, Aðalheiður Ámundadóttir, telur mikilvægt að setja sérstök lög um vernd heimildarmanna á Íslandi. Þetta kom fram á lögfræðitorgi Háskólans á Akureyri í síðustu viku þegar Aðalheiður flutti fyrirlestur.
Aðalheiður var ekki fjarri því að hljóta þingsæti þegar hún bauð sig fram fyrir Pírata í þingkosningum í vor. Þegar það gekk ekki bauðst henni framkvæmdastjórastaða hjá Pírötum en hún er einnig með meistaragráðu í lögfræði frá Háskólanum á Akureyri. Píratar binda miklar vonir við Internetið sem öryggistæki fyrir almenning í því skyni að auka gagnsæi, gagnvirkni og lýðræði. Alþingi Íslendinga samþykkti árið 2010 þingsályktunartillögu um að Ísland skipaði sér í fararbrodd landa sem hefðu upplýsingafrelsi að leiðarljósi. Skiptar skoðanir hafa orðið um efndir og eftirfylgni en ályktunin er að sögn Aðalheiðar „merkilegt framsækið plagg“ ekki síst í því ljósi að allir þingmenn greiddu henni atkvæði.
Vonir um lýðræðislegar úrbætur
Aðalflutningsmaður tillögunnar var Birgitta Jónsdóttir, höfuð Pírata á Íslandi í dag. Tveir núverandi ráðherrar voru meðflutningsmenn, þau Gunnar Bragi Sveinsson og Eygló Harðardóttir. Þetta gefur að sögn Aðalheiðar ákveðin fyrirheit um að ályktunin dagi ekki uppi en í kjölfar samþykktarinnar var skipaður stýrihópur undir mennta- og menningarmálaráðuneytinu, fjölmiðlanefnd og fleiri stofnunum. Ný upplýsingalög tóku gildi í desember 2012 en þau eru að sögn Aðalheiðar „ekki eins og við hefðum viljað hafa þau“. Blaðamanni er samkvæmt núgildandi lögum óheimilt að upplýsa yfirvöld um nöfn heimildarmanna en þó er útgönguleið fyrir kerfið þar sem fara má fram á uppljóstrun samkvæmt dómsúrskurði þannig að dómari meti það persónulega hvort brýnir hagsmunir í sakamáli kalli á afhjúpun heimildarmanns en það er þá aðeins milli dómara og blaðamanns.
Afhjúpun Manning afdrifarík
Sem dæmi um umdeild mál er þegar lánabók Kaupþings var lekið á netið af Wikileaks. Tenging er milli þeirra samtaka og starfa Aðalheiðar og áhugahóps fyrir bættu upplýsingagegnsæi hér á landi. Wikileaks lak gögnum sem Chelsea Manning afhjúpaði frá bandaríska hernum og sýndu stríðsglæpi í Írak. Afhjúpun Manning varð mjög áhrifarík, löng fangelsisvist og allsherjarsmánun í eigin landi. Þykja fjölmiðlar í Bandaríkjunum hafa brugðist í umfjöllun um Manning-málið, fræðimenn segja fjölmiðla hafa tekið afstöðu með hagsmunum hersins en horft fram hjá glæpunum sem myndirnar afhjúpuðu.
„Okkar framtíðarsýn er að sett verði sérstök lög um vernd afhjúpenda svo sem Snowden og Manning. Við getum verið að tala um alls konar gerðir af uppljóstrunum, fólk innan stjórnsýslunnar sem annars er bundið þagnarskyldu, það gæti hjálpað samfélögum með því að leka upplýsingum, spurningin er hvernig vernd á að veita?“ Spurði Aðalheiður á lögfræðitorginu.
Vernd uppljóstrara
Aðalheiður sagði að ef borgarar treysti ekki eigin kerfi sé hætta á ferðum. Ein leið til að minnka líkur á upplausn lyti að aðhaldi. Liður í því væri að afhjúpendur njóti verndar þegar þeir ákveða að leka upplýsingum til fjölmiðla. Til dæmis þyrftu slíkir heimildarmenn að njóta starfs- eða framfærsluverndar ef sýnt yrði að ákvörðun þeirra að leka upplýsingum hefði áhrif á framgang þeirra í starfi. Heimildarmaður megi ekki setja velferð sína á hliðina við það eitt að hjálpa samfélaginu.
Annar flokkur sem taka verður til skoðunar eru meiðyrðamál. Lögsóknir gegn blaðamönnum geta að sögn Aðalheiðar haft „gríðarleg kælingaráhrif“. Að þurfa að vinna undir pressu án þess að vita hvar línan liggur eða hafa upplýsingar sem skipta almenning máli á sama tíma og blaðamenn vita ekki hvort þeir eigi að vera hræddir um að vera sóttir persónulega til saka er afleitt.“ Meiðyrðalöggjöfin er hluti af refsirétti og getur brot varðað fangelsi. Mat Aðalheiðar er að æskilegra sé að setja meiðyrðamál inn í einkaréttinn, jafnvel skaðabótarétt.
Efnistök geta skipt sköpum
Fordæmi eru í dómaframkvæmd hér á landi hvort birtingar á leka á upplýsingum sem varða einkahagsmuni og friðhelgi teljist brot eða ekki. Í svokölluðu „Jónínu Ben máli“ birtu bæði Fréttablaðið og DV viðkvæma tölvupósta. Umfjöllun Fréttablaðsins varðaði sértaklega Baug sem augljóslega var sterkur gerandi í samfélaginu á þeim tíma. DV var uppteknara af ástarsambandi Styrmis og Jónínu. Fréttablaðið vann sitt dómsmál fyrir Hæstarétti en DV tapaði.
Töluverð viðskiptafæri
Þegar þingsályktunartillagan um upplýsingafrelsið var samþykkt var vinstri stjórn í landinu sem hafði mannréttindi í alþjóðlegu samhengi ofarlega á stefnuskrá sinni. Viðbúið er að hugsjónum verði ógnað af hagsmunum og viðskiptavaldi eins og saga Manning sýnir. Aðalheiður benti þó á að töluverð viðskiptafæri væru falin í að veita Íslandi sérstöðu sem draumalandi upplýsingafrelsis og fjöldi manns á Íslandi gerði lítið annað en að ræða við fólk í útlöndum sem hefur mikinn áhuga á svokölluðu IMMI-verkefni. Stýrihópurinn hefur fengið ramma til að vinna áfram að framgangi í tvö ár en meðal verkefna er að búa til lagafrumvörp. Páll Hreinsson lögmaður vinnur að sögn Aðalheiðar m.a. að frumvarpi um breytingar á stjórnsýslulögum til einföldunar. Nú eru 40-50 þagnarskylduákvæði fyrir fólk sem starfar við íslenska stjórnsýslu sem þýðir að mál eru flókin og getur orðið til þess að „fólk segist sjaldnast nokkuð“ svo vitnað sé til orða Aðalheiðar. Betra væri að setja eitt almennt þagnarskylduákvæði inn í lögin, og væri þá hægt að vísa til þess hvenær mætti víkja frá þagnarskylduákvæði, t.d. þegar ranglega er farið með opinbert fé eða önnur spilling viðgengst.
-BÞ
