Í ræðu á lýðveldisdaginn lagði forsætisráðherra ríka áherslu á að Íslendingar fylktust um það sem hann kallar þjóðmenningu og benti á Vestur-Íslendinga til fyrirmyndar. Þar sem frystikistur eru fullar af vakúmpakkaðri „íslenskri þjóðmenningu” sem gripið er til þegar ríður á að þjappa samfélagi ákveðinna einstaklinga með ákveðin sérkenni saman og ekki síður að halda öðrum - þessum „hinum” - utan við það. Það má ljóst vera, af máli forsætisráðherrans, að samþjöppun sé mikilvæg þar sem að okkur steðji utanaðkomandi ógn. Evrópusambandið hefur fengið hlutverk Tyrkja forðum; þeirra sem, án efa, munu vaða rænandi og ruplandi yfir íslensku þjóðina. Enda minnist hann tvisvar í ræðu sinni á þá „ógn” sem Íslendingar standi frammi fyrir - utanaðkomandi ógn sem muni ekki slá þá út af laginu. „Þjóðmenningin” muni þjappa þeim saman, gefa sjálfstraust og sjálfsmynd – berja þeim í bjóst föðurlandsást og fælni gagnvart hinu óþekkta.
Nú er þetta – hálf aflagða – hugtak „þjóðmenning” vandasamt fyrirbæri. Síðustu vikur hefur mikið borið á því í ræðum og ritum nýrrar ríkisstjórnar án þess að komið hafi fram skilgreining á því hvað átt sé við með hugtakinu. Er um að ræða samtal ýmissa menningarhópa samfélagsins, þar sem menningarhugtakið er í sífelldri mótun? Eða frystan, vakúmpakkaðan menningararf – og þá hvaða menningararf- og hverra? Og hver er tilgangurinn með þessari áherslu? Vísbendingu er meðal annars að finna í áðurnefndri ræðu. Þar er lögð áhersla á að víkingar hafi þolað illa yfirvald og verið sjálfstæðir í hugsun - Íslendingar séu afkomendur þeirra! Þetta veit ég fyrir víst að er beinlínis rangt! Þótt gert sé ráð fyrir að einhverjir á Íslandi hafi verið eða séu afkomendur sögupersóna þá geta margir ef ekki flestir Íslendingar rakið uppruna sinn eitthvert allt annað. Sumir geta rakið þann uppruna aftur í aldir, aðrir þar til í gær. Hvernig samræmist það þjóðmenningarhugmyndinni eins og henni hefur verið haldið á lofti síðustu vikur?
Einungis er hægt að leiða líkum að tilgangi þessarar skyndilegu upphafningar þjóðmenningar og uppruna, þar sem lítið sem ekkert gagnsæi hefur litað útspilið. Stuart Hall, menningar- og félagsfræðingur, hefur bent á að nýta megi menningararf samfélaga og þjóða sem valdatæki. Menningararfurinn sé strategískt notaður til að breiða yfir sundrungu innan hópsins – t.a.m. mætti ímynda sér að verið sé að breiða yfir þá sundrungu sem raunverulega ríkir á Íslandi - í stað þess að takast á við hana eða lifa með henni, hvort heldur sem er. Ímyndir og táknmyndir þjóða séu, í þeim tilfellum, einfaldaðar (t.d. Íslendingar komnir af sjálfstæðum víkingum o.s.frv.) og á engan hátt sé gert ráð fyrir þeim margbreytileika sem raunverulega er til staðar – þann veruleika sem allskonar Íslendingar lifa frá degi til dags. Myndin sem átrúnaður er lagður á skal vera sú að allir séu sælir, glaðir og sjálfstæðir; tilbúnir að takast á við Tyrk……Evrópusambandið. Þetta má með lítilli fyrirhöfn lesa úr máli forsætisráðherra.
Þetta er þó ekki það sem vekur hjá mér mestan ugg. Forsætisráðuneytið hefur, án mikilla skýringa, tekið málefni „þjóðmenningar” upp á sína arma – um það verður ekki fjallað hér heldur er það efni í annan pistil. ÍslandssagAN verður endurrituð og án efa standa fyrir dyrum þróunarverkefni á sviði menningarminja sem enn hafa ekki verið dregin fram í dagsljósið. Það er hlutur kvenna í þeirri sögu og þeim þróunarverkefnum sem mér er hugleikinn. Miðað við það hvernig kynjaskiptingu innan ríkisstjórnarinnar og í nefndum – nú síðast í sendinefndinni sem fór á sumarþing Evrópuráðsins – er háttað, má leiða líkum að því að slík saga og slík verkefni verði lituð sömu tónum. Að áfram muni einsleitni ráða ríkjum þar sem karlar eru persónur og leikendur í íslenskri menningar- og athafnasögu en konur hjáróma skrautmunir. ÞAÐ má ekki gerast!
Arndís Bergsdóttir
