Út er komin bókin Félagsgerð Akureyrar 1785-2000: Upphaf og þróun þéttbýlis, stéttaskiptingar, stjórnmála og atvinnulíf eftir Hermann Óskarsson dósent við Háskólann á Akureyri. Hermann lauk doktorsprófi frá Gautaborgarháskóla í Svíþjóð þar sem hann sérhæfði sig í félagslegri lagskiptingu og stéttaskiptingu. Hermann hefur kennt heilsufélagsfræði með áherslu á félagslega dreifingu heilbrigði við heilbrigðisvísindasvið Háskólans á Akureyri síðan 1987. Útgefandi bókarinnar er Háskólinn á Akureyri.
„Ég er alinn upp á landsbyggðinni, í þingeysku og skagfirsku sveitasamfélagi, og fékk að upplifa þjóðfélagsbreytingar þar sem gamli tíminn var að hverfa og nýr tími að taka við. Eftir áratug erlendis við nám í iðnþróuðu þéttbýlissamfélagi kom ég heim til starfa við framhaldsskólana í bænum. Þá kynntist ég söguritun sögu Akureyrar og uppgötvaði á Amtsbókasafninu ýmsar áhugaverðar heimildir um þróun félagsgerðar bæjarfélagsins, þar á meðal manntöl bæjarins. Þá rifjaðist einnig upp fyrir mér að á menntaskólaárunum um 1970 fann ég á gömlu öskuhaugunum handskrifað frumeintak af manntalinu á Akureyri 1870 og kom því til Amtsbókasafnsins. Hvers vegna manntalinu hafði verið hent á haugana veit ég ekki, en fundurinn hjálpaði mér síðar þegar rannsókn mín hófst upp úr 1990,” segir Hermann um ástæður þess að hann rannsakaði félagsgerð Akureyrar og Akureyringa.
Bókin er skýr og aðgengileg. Hún fjallar ekki síst um stéttaskiptingu á Akureyri og þær breytingar sem fylgdu myndun verkalýðsstéttar. Hér á landi hafa fáar félagsfræðilegar rannsóknir verið gerðar á upphafi nútíma stéttaskiptingar, en efnið var hugleikið brautryðjendum félagsfræðinnar, Weber, Marx og Durkheim. Í kjölfar kreppunnar 2008 hefur umræða aukist í samfélaginu um íslenska félagsgerð og misskiptingu auðs og áhrifa. Efni bókarinnar er innlegg í þá umræðu.
Kapítalískt samfélag í mótun
”Í grunnnámi mínu til kandídatsprófs í félagsvísindum lagði ég stund á félagsfræði, mannfræði og hagfræði og var langt kominn með doktorsnám þegar fjölskyldan fluttist heim 1986. Áhuga minn á sögu má rekja til æskuáranna en sá félags- og hagfræðilegi grunnur sem ég hafði úr náminu erlendis kveikti hjá mér áhuga á að endurskoða fyrri plön um ritgerðarefni. Ég fór að rýna í félagsgerð Akureyrar og þróun hennar á mikilvægu sögulegu tímabili, þegar kapítalískt samfélag var í mótun. Á þessu tímabili varð þéttbýli til á Íslandi og hagkerfi landsmanna gerbreyttist, úr sjálfsþurftabúskap í markaðsbúskap. Þetta viðfangsefni er í raun klassísk þar sem spurningar varðandi þetta efni voru helsta umfjöllunarefni brautryðjendanna í félagsfræði, Marx, Weber og Durkheim, á sínum tíma og eru enn viðfangsefni félagsfræðinga víða um heim.”
Samfélag er eins og lífvera
Hvernig skilgreinirðu félagsgerð?
”Hugtakið félagsgerð vísar almennt til endurtekins mynsturs félagslegs atferlis. Nánar tiltekið til hinna reglubundnu gagnkvæmu tengsla sem er að finna milli ólíkra hluta félagskerfis eða þjóðfélags. Hljómar flókið, en er það í rauninni ekki eftir smá íhugun. Félagsgerð mætti líka kalla byggingu samfélags eða samfélagsstrúktúr á útlenskuskotinni íslensku.
Hugtakið gerð, öðru nafni strúktúr, á rætur í líffræði og vísar þar til lífvera og skipulagsins sem er á tengslum ólíkra líffæra. Samfélag er ákveðin heild, eins og lífvera, og ólíkir hópar samfélagsins, innbyrðis skipulag þeirra og samskipti, mynda þau „líffæri“ og „líffærakerfi“ sem eru nauðsynleg til þess að samfélag haldi velli. Í bókinni fjalla ég um þróun atvinnuskiptingarinnar í bænum og stéttir sem byggja á atvinnuskiptingunni. Þær eru mikilvæg „líffæri“ í þessari merkingu. Ef við höldum okkur við líkingamál þá höfðu samskipti stéttanna á Akureyri á umræddu tímabili að mörgu leyti sambærileg áhrif í bæjarlífinu og efnaskipti lífveru hafa á líf hennar. Meginmunurinn er þó sá að samskipti stétta snúast um ólíka hagsmuni ólíkra stétta á meðan efnaskipti lífveru snúast eingöngu um viðhald hennar sem heildar, ekki átök eða baráttu einstakra líffæra fyrir hagsmunum sínum. Því má bæta við að fræðimenn eru almennt sammála um að hugtakið félagsgerð sé eitt af mikilvægustu hugtökum félagsvísindanna en samtímis eitt það erfiðasta að henda reiður á. Með umfjöllun minni í bókinni um félagsgerð Akureyrar er ég auðvitað öðrum þræði að skilgreina hugtakið út frá íslenskum raunveruleika.”
Atvinna ráði stétt
Hvaða aðferðir og gögn notaðirðu?
„Í rannsókninni voru notaðar manntalsupplýsingar og ýmiss önnur gögn, gömul og ný, um upphaf og þróun þéttbýlis, stjórnmála og atvinnulífs á Akureyri og á Íslandi. Úrvinnsla tölulegra gagna fór fram með SPSS gagnavinnsluforritinu. Sérhver bæjarbúi sem hafði starfsheiti samkvæmt manntali og var atvinnuþátttakandi var í rannsókninni talinn til vinnuafls bæjarins. Venjuleg heimilisstörf voru því ekki með talin. Rannsóknir á sviði félagsvísinda nálgast oft stéttaskiptingu á grundvelli atvinnuþátttöku eins og hér er gert. Við fræðilega greiningu tölulegu gagnanna var notað rannsóknarlíkan ætlað til rannsókna á stéttum. Yfirgripsmikil heimildasamantekt liggur til grundvallar sögulegum staðreyndum og fræðilegri umfjöllun, en ég styðst við rannsóknir fjölda fræðimanna í rannsókninni.“
Er félagsgerð Akureyringa með einhverjum hætti ólík félagsgerð annars staðar á Íslandi?
Meginmarkmið rannsóknar minnar var að fjalla um innreið nútímaþjóðfélagshátta á Íslandi, með rannsókn á Akureyri. Það er vel þekkt úr þjóðfélagsfræði hvernig nútímavæðingu almennt og iðnvæðingu sérstaklega fylgja breytingar á ýmsum þáttum samfélagseinkenna. Má þar nefna breytta fólksfjöldaþróun og samsetningu þjóða, breytta atvinnuskiptingu og markaðsvæðingu launavinnu, breytta starfsstéttaskiptingu og breytta stöðu kynjanna. Í bókinni er áherslan á hvernig þróun af þessu tagi kemur fram í smærri staðbundnum samfélögum, eins og Akureyri, í samanburði við samfélagið allt. Af þessum sökum er fókusinn ekki sérstaklega á samanburð staðbundinna samfélaga annars staðar á Íslandi og því erfitt að svara þessari spurningu af einhverri nákvæmni. Það er hins vegar rökum studd sannfæring mín að umrædd þróun á Akureyri hafi ekki verið í neinum grundvallaratriðum ólík þeirri sem gerðist annars staðar í þéttbýli á Íslandi á sama tíma. Við ættum hins vegar að geta lært ýmislegt um þróunina annars staðar af rannsókninni á félagsgerð Akureyrar.“
Fjölbreytt félagslíf kom á óvart
Hvað kom þér helst á óvart í rannsókninni?
„Það var margt sem kom mér á óvart, enda er fræðimennska lærdómsferli, eins konar uppgötvunarferðalag þar sem margt óvænt kemur í ljós. Það kom mér t.d. á óvart hversu mörg og öflug tímaritin og vikublöðin voru á Akureyri á 19. öld og hversu fjölbreytt og fræðandi umfjöllun þeirra var um málefni líðandi stundar í bænum og í landinu. Þá var fréttaflutningurinn af atburðum erlendis töluverður. Hversu fjölbreytt félagslífið var í bænum á öllu tímabilinu kom mér einnig á óvart.“
Baráttan mætti andstöðu
Hvernig flokkaðirðu atvinnulífið?
„Í rannsókninni er atvinnulífi bæjarins flokkað í fjögur atvinnusvið, þ.e. framleiðslu, dreifingu, þjónustu og endurnýjun. Á óvart kom hversu mikið þátttaka kvenna í atvinnulífi bæjarins breyttist frá 1860 til 1940 samanborið við karla. Á óvart kom einnig hversu mikið innri strúktúr eða gerð verkalýðsstéttarinnar á Akureyri breyttist á tímabilinu með tilliti til atvinnusviðanna fjögurra, en sú breyting er einnig lýsandi fyrir nútímavæðinguna og iðnvæðinguna á Íslandi á þessum tíma.
Það vakti undrun mína hversu erfitt stéttabaráttan átti uppdráttar á 19. öld og í upphafi þeirrar 20. Og hversu snögglega hún birtist á sjónarsviðinu í kjölfar aukinna félagslegra réttinda fólks með stofnun verkalýðsfélaga og stjórnmálaflokka á öðrum og þriðja áratug 20. aldar. Margt fleira mætti nefna sem kom á óvart. Umsvif og áhrif KEA á síðustu öld komu mér þannig talsvert á óvart, þó mér hafi verið þau að einhverju leyti ljós. Mest kemur mér þó á óvart nú að sú augljósa stéttaskipting og stéttabarátta sem var í bæjarfélaginu um miðja síðustu öld virðist vera horfin af sjónarsviðinu. Hvað varð um stéttabaráttuna, mætti spyrja.“
Óteljandi áhugaverð tengsl
Lærðirðu eitthvað um sjálfan þig á meðan á rannsókninni stóð?
„Þetta er góð spurning og vel við hæfi. Þegar hafist er handa við eitthvert afmarkað verk veit maður sjaldnast hvaða lærdóm megi af því ráða um sjálfan sig að því loknu. Eftir því sem ég fræddist meira um félagsgerð Akureyrar því minna fannst mér ég vita um Akureyri í allri sinni vídd. Meginástæðan er trúlega sú að til að ljúka viðkomandi verki þurfti athygli mín að beinast markvisst að tilteknu málefni – félagsgerðinni – en svo dúkkuðu auðvitað upp óteljandi tengd atriði sem einnig voru áhugaverð og þau urðu að sitja á hakanum uns verkinu var lokið. Þannig vaknaði hjá mér aukin tilfinning fyrir því að vita allt of lítið. Ég er hins vegar stoltur af verkinu og vona að Akureyringar geti verið það líka.“
Eitthvað ósagt?
Ég vil tileinka Akureyringum ritið í tilefni af 150 ára afmælisári Akureyrarbæjar. Ég hóf þessar rannsóknir um 1990 en það sem finna má í bókinni er einungis lítið brot af því sem kom í ljós og sett er á blað í bókinni til kynningar fyrir almenning. Meginmarkmið rannsóknarinnar var að reyna að skilja betur samtímann í ljósi fortíðarinnar. Ég vil nota tækifærið og þakka öllum þeim fjölmörgu sem á einn eða annan hátt hvöttu til útgáfu bókarinnar, þar á meðal fjölskyldu minni og afmælisnefnd Akureyrarbæjar. Að lokum vil ég þakka Háskólasjóði KEA fyrir að styrkja útgáfu bókarinnar af miklum rausnarskap, útgáfusjóði Háskólans á Akureyri og loks Akureyrarbæ fyrir afsláttarkjör á myndefni.“
