Ef tvö stór sveitarfélög sameinast getur skapast togstreita um þjónustu og jafnvel þensla sem verður til þess að éta hagræðingu á öðrum sviðum upp. Þetta kom fram í umræðum um erindi sem i sem Vífill Karlsson lektor við viðskiptadeild Háskólans á Akureyri flutti á málstofu í viðskiptafræði undir yfirskriftinni: „Sameiningar og kostnaður sveitarfélaga“.
Vífill rannsakaði stærðarhagkvæmni í rekstri sveitarfélaga á Íslandi. Þekkt hafa verið þau rök fyrir sameiningum sveitarfélaga í pólitískri umræðu að rekstrarlegur ábati hljóti að skapast vegna stærðarhagkvæmni. Það er þó ekki algilt, hvorki samkvæmt rannsókn Vífils né sumra fyrri rannsakenda. Vífill kannaði hvort fjölmennari sveitarfélög séu betur rekin en þau fámennari, hvort sameiningar hafi skilað hagræðingu og hvort sveitarfélög hafi náð að lækka rekstrarkostnað eftir hrunið. Hann skoðaði sérstaklega hvort víðfeðmi sveitarfélags, fjöldi þéttbýla og fjarlægð frá höfuðborginni hefði marktæk áhrif á meðalkostnað viðkomandi málaflokka.
„Niðurstaðan er að stærri sveitarfélög eru arðbærari en þau minni, hagræðing næst oft við sameiningu og hagræðing hefur náðst í rekstri sveitarfélaga eftir hrunið. Þó er þetta ákaflega misjafnt eftir málaflokkum,“ segir Vífill. Spurður hvort rannsókn hans sé vatn á myllu fylgjenda frekari sameiningar sveitarfélaga eða andstæðinga, segir Vífill að báðir hópar fái sitthvað að hugsa um.
Vífill skoðaði í rannsókn sinni gögn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga um öll sveitarfélög á Íslandi, árin 2004-2010. Hann greindi alls átta sameiningar á tímabilinu. Vífill rannsakaði meðalkostnað fyrir og eftir sameiningar, yfirstjórn, félagsþjónustu, heilbrigðismál, fræðslu- og uppeldismál, menningarmál, æskulýðs- og íþróttamál, brunamál og almannavarnir, hreinlætismál, umferðar- og samgöngumál, umhverfismál, skipulags- og byggingarmál og atvinnumál.
Hann skoðaði bæði sameiningar líkra og ólíkra sveitarfélaga og ein spurningin sem kviknar er hvort virkt lýðræði minnki í litlu sveitarfélagi sem sameinast stóru. Þá sýnir rannsókn Vífils á tveimur líkum sveitarfélögum að kostnaður við yfirstjórn og menningarmál gat vaxið eftir sameiningu.
Aðeins 5% til atvinnu og menningar
„Almennt má segja samandregið að sameining sveitarfélaga lækki meira rekstrarkostnað þeirra eftir því sem þau eru fleiri og ólíkari. Þá er líklegast að ávinningur náist við sameiningar í atvinnu- og menningarmálum. Undantekningar eru vissulega frá þessu mynstri en flest tilvik voru í þessa veru. Á það má hins vegar benda að atvinnu og menningarmál eru bara 5% af útgjöldum sveitarfélaga,“ segir Vífill.
