Yfirleitt gerum við ráð fyrir því, að kantötur séu sungnar af kórum og þá gjarnan með undirleik nokkurra hljóðfæraleikara, svo sem strengjasveitar. Þetta er það form, sem orðið hefur miklu algengast. Sólókantötur eru þó til og eiga sér sögu aftur í aldir. Jafnvel má með nokkrum sanni halda því fram, að sólókantatan sé hið upprunalega form þessa tónlistarstíls.
Eina slíka gafst tónlistarunnendum á Akureyri kostur á að hlýða á fimmtudaginn 21. mars í Akureyrarkirkju, er Michael Jón Clarke, baritón, flutti kantötu byggða á versum, sem valin voru úr tólf af Passíusálmum sr. Hallgríms Péturssonar. Verkið samdi Michael Jón sjálfur og naut hann meðleiks Eyþórs Inga Jónssonar, orgnista og kantors Akureyrarkirkju.
Passíusálma sr. Hallgríms þarf varla að kynna fyrir nokkrum Íslendingi. Allir þekkja eða kannast við vers úr þeim, enda mörg þeirra hluti af því sálmasafni, sem íslenska þjóðkirkjan notar við helgiathafnir sínar. Þar er um að ræða nokkrar perlur, en í heild eru Passíusálmarnir meistaraleg tjáning trúarvissu og trúspeki, en einnig útlegging á þeim boðskap, sem píslarsaga Frelsarans felur í sér. Sem slíkir eiga þeir erindi til allra kristinna manna og reyndar allra hugsandi manna – og þá ekki einungis Íslendinga – enda hafa þeir verið þýddir á mörg tungumál og þykja á meðal merkustu trúarbókmennta allra tíma.
Eðlilegt er, að valið skuli hafa verið úr sálmunum. Þeir erum mikill bálkur, eða fimmtíu að tölu og hver um sig mikill fjöldi erinda. Óhugsandi er að taka þá alla fyrir í einu tónverki. Tónskáldið hefur því brugðið á það ráð að velja eitt til þrjú vers úr hverjum hinna tólf sálma. Í valinu hefur hann leitast við að spanna höfuðþætti píslarsögunnar, hápunkta hennar, ef svo má að orði komast. Þetta hefur tekist vel. Upphafið er með (Upp, upp mín sál og allt mitt geð…), Grasgarðurinn, svik Júdasar, hlutur Pílatusar, píning og þyrnar, krossburðurinn, krossfestingin, ofantakan af krossinum og greftrunin. Í lokin er svo hið ægifagra lokaerindi fimmtugasta og síðsta sálmsins „Dýrð, vald, virðing og vegsemd hæst“.
Tónlist Michaels Jóns Clarkes fellur almennt mjög vel að efni þeirra erinda, sem hann tekur til meðferðar. Hún verkar tíðum sem hún sé heilsamin fyrir hverja samfellu tveggja til þriggja versa, en er þó svo, að yfirleitt fylgir lag versi, en tilbrigði koma fram í blæbrigðum, en ekki síst í flutningi og brag, og víða verulega í meðleiknum.
Segja má að verkið í heild skiptist í fjóra hluta. Fyrsti hluti nær til þátta úr sálmum 1, 2, 3 og 6 og ríkir þar nokkuð fornlegur blær, sem að nokkru minnir á kvæðalög. Annar hlutinn er úr sálmum 9, 11, 23 og (24). Hann hefst á ljúfum danstakti í fallegu stefi í meðleik orgelsins, en hverfist stig af stigi yfir í kvöl og pínu. Í þriðja hluta; úr sálmum (24), 29 og 33, sem hefst í um það bil miðju versi úr 24. sálmi, grípur tónskáldið til brags, sem ber keim af sönglestri og rekur framsalið, krossburðinn og krossfestinguna. Fjórði hlutinn; úr sálmum 48 og 50, hefur blæ, sem minnir nokkuð á hefðbundin sálmalög og er sérlega áhrifamikill í versunum úr48. sálmi, þar sem fjallað er um trúarleiðtoga Gyðinga.
Hlutur meðleiks orgelsins er mjög mikill í verkinu, en auk þess leikur Eyþór Ingi á slagverk. Allur hljóðfæraleikurinn er mjög vel af hendi leystur, eykur mjög á hrif verksins og litar heildarbrag þess á þunginn hátt. Hér kemur mjög til yfirveguð röddun orgelsins og val innan slagverkshljóðfæra, en víða næst afar mikil dramatísk í samfellu söngs og hljóðfæra. Flutningur einsöngvarans, tónskáldsins, var blæbrigðaríkur og lýsandi og varð úr náinni samvinnu hinna tveggja ágætu tónlistarmanna áhrifarík heild, sem óhjákvæmilega greip hvern mann, sem á hlýddi.
Þessi sólókantata er magnað verk á marga vegu. Nokkur atriði mætti fægja lítillega, en þó ekki um of. Verkið, sem undirritaður leyfir sér að líta á sem passíukantötu, gæti vel átt erindi á plötu. Það á vissulega við í aðdraganda páska – og þá helst á Föstudaginn langa – og mætti verða hluti af heildarhelgihaldi hátíðarinnar – í það minnsta hér á Akureyri.
Haukur Ágústsson
Afsökunarbeiðni
Lítt fyrirgefanlegur klaufaskapur hefur slæðst inn í umsögn mína „Horn og píanó“; um tónleika Helga Þorbjörns Svavarssonar, hornleikara, og Helenar Guðlaugar Bjarnadóttur, píanóleikara, sem haldnir voru í salnum Hömrum í Menningarhúsinu Hofi 5. mars síðastliðinn. Mér hefur orðið það á, að nefna Helenu Guðlaugu Helenu Guðrúnu í umsögninni og biðst mikillega afsökunar á þessari yfirsjón minni.
