Undirboð Íslands

Ómar Ragnarsson komst í hann krappann þegar flugvél sem hann flaug brotlenti á hálendinu sl. mánudag. Ómar slapp heill frá þeirri raun sem og ýmsum öðrum áður. Hann er þekktur fyrir að leggja sig allan undir þegar hjarta hans býður honum eins og sást vel á Akureyri í síðustu viku þegar mynd Ómars In memoriam? var sýnd í Hofi. Myndin fjallar um þau miklu spjöll sem unnin voru á íslenskri náttúru á Austurlandi í þágu virkjanahagsmuna.

Sá sem undrast hefur í fjórtán ár, allt frá því að hugmyndir kviknuðu um hinar tröllslegu aðgerðir fyrir austan, sá sem hefur upplifað trúnaðarbrest við ráðamenn og meirihluta eigin þjóðar árum saman hlýtur að fyllast á stundum alltumlykjandi sorg. Ómar var hress milli þess sem honum svall móður í erindum sem hann flutti blaðlaust í Hofi fyrir og eftir sýningu. Menningarhúsið hló með honum þegar við átti en fylltist líka stundum af sorg þetta annars fagra, bjarta sumarkvöld. Tár blikuðu á hvörmum undir sumum myndskeiðum. Margir blönduðu sér í opnar umræður að lokinni sýningu. Fólki var niðri fyrir. Kannski er Ísland að vakna loks en stóra spurningin lifir: Hvernig gat það gerst að hér skapaðist skammtíma gullgrafaraæði sem leiddi til þess að svo stórum og þýðingarmiklum hluta af einstæðri náttúru Íslands var drekkt?

Ekki í tísku að gagnrýna
Við Ómar Ragnarsson vorum báðir fréttamenn á Rúv árin sem hann sótti sér efnivið í mynd sína. Við munum þann tíma vel. Ómar sagði frá honum í Hofi. Norsk Hydro hætti við álverið sitt fyrir austan vegna þess að fyrirtækinu fannst ekki verjandi að stuðla að svo hrikalegu óafturkræfu inngripi í einstæða náttúru á svæði sem þykir með mestu náttúruundrum í heiminum. En þá var bara að herða undirboðin. Barbabrellur fóru fram fyrir framan augun á okkur til að hægt væri að ná í jákvætt umhverfismat. Fjallað var um þá sem mótmæltu virkjuninni sem einhverja iðju- eða auðnuleysingja. Við Ómar minnumst báðir þeirrar tregðu sem ríkti í samfélaginu við að spyrja gagnrýnna og áleitinna spurninga um þetta stóra mál á sínum tíma. Fréttir áttu að snúast um jákvæðar hliðar verkefnisins. Þeir fréttamenn sem hlýddu eigin sannfæringu og vildu spyrja allra erfiðu spurninganna voru ekki vinsælir. „Mér var aldrei boðin önnur vinna eftir að ég fór að fjalla um þessi mál,“ sagði Ómar. „Þá vissi ég að ég var að gera eitthvað rétt,“ bætti hann við.

Sumar fréttahugmyndir Ómars urðu aldrei að fréttum þar sem vaktstjórar eða fréttastjórar sáu ekki tilgang með birtingu. „Take the Money and Run. Það er svarið við þeirri spurningu hvernig þetta allt gat gerst,“ sagði Ómar.

Fórn á altari auðhyggjunnar
Það varð eins konar samkomulag um það hjá miklum meirihluta þjóðarinnar að fórna mætti náttúru Íslands á altari erlendrar auðhyggju. Kaldhæðni örlaganna er að ekki urðu til miklir peningar hér á landi við þessa fórn. Kaldhæðni örlaganna er að aðeins brot af Íslendingum starfaði við framkvæmdirnar miðað við áætlanir, ferðamannastraumur að Hálslóni er sáralítill ólíkt væntingum, störfin sem sköpuðust við álverið eru einhver dýrustu störf í heimi, það þurfti ríkisárbyrgð til að leggja fjárhagslega í Kárahnúkavirkjun, enda arðsemin lítil ef nokkur þegar þensluáhrif og önnur afleidd áhrif eru með í myndinni. Íbúaþróun á Austurlandi er ekki í líkingu við spár, íbúum hefur fækkað á sama tíma og íbúum á NA-landi hefur fjölgað, án nokkurs álvers hér. Einhæfni atvinnulífs er meiri en hún var fyrir austan, rannsóknir sýna sem dæmi að fjölbreytni í sjávarútvegi hefur minnkað. Nýjar íbúðir standa auðar. Flest íslensku fyrirtækjanna sem unnu að framkvæmdinni fóru á hausinn. Þar á meðal tvö stór akureyrsk fyrirtæki. En fyrir komandi kynslóðir og ferðaþjónustuna skipti eftirfarandi mestu máli: Spjöllin sem framin voru á náttúru Íslands eru óafturkræf og breyttu ímynd Íslands í hnattrænu samhengi. Myndin hans Ómars sýnir allar þær ómetanlegu djásnir sem ýmist voru sprengdar upp eða drekkt í vatni. Þar liggur helsti styrkur In memoriam? Myndir Ómars eru einstæð heimild og lagði hann mikið undir til að ná þeim, ekki síður en sl. mánudag þegar hann neyddist til að brotlenda flugvél á hálendinu. En Ómar er hvergi hættur. Hann stendur með náttúrunni sem ekki getur varið sig sjálf. Fullyrða má einnig að hann stendur með hagsmunum íslensks samfélags. Þess vegna ofbauð honum ætlunarverkið fyrir austan. Það endaði með því að hann sagði skilið við fréttamannstarf sitt. Síðan hefur hann verið holdgervingur náttúruverndar á Íslandi og sá sem e.t.v. hefur notið hvað mestrar virðingar sem slíkur hér á landi, enda maðurinn óvenjulegum hæfileikum búinn. Til að gera langa sögu stutta er In memoriam? skylduáhorf og hefði farið vel á að sýna hana á þjóðhátíðardaginn í staðinn fyrir enn eina endursýninguna á Með allt á hreinu. Við erum nefnilega ekki með allt á hreinu þegar kemur að náttúruvernd og hagsmunamati.

Hófst með bréfi árið 1995
Andri Snær Magnason, umhverfissinni og rithöfundur, hefur dregið fram að upphafið að virkjanaæðinu hérlendis megi rekja til bréfs sem stjórnvöld skrifuðu erlendum stóriðnaðarfyrirtækjum árið 1995. Þar var lofað ódýrustu raforku í heimi og sveigjanlegu umhverfismati. Sveigjanlegu umhverfismati og ódýrustu orku í heimi? Hvaða umboð höfðu stjórnvöld til að gefa auðhringjum íslenska orku, heila almannaauðlind og fórna íslenskri náttúru í leiðinni? Hvar annars staðar en í bananalýðveldi gætu ráðamenn lofað fyrirfram sveigjanlegu umhverfismati? Hvers vegna gerðu þeir það? Til að tryggja sér pólitíska kosningu eitt tímabil í viðbót? Vegna græðgi og skammsýni? Vóg menntunarskortur ráðamanna þungt í sýn þeirra? Á þessu er ekki tekið í myndinni en spurningin mun brenna á vörum afkomenda okkar um aldur og ævi. Með þessu „gylliboði“ stjórnvalda hófust undirboð sem leiddu til virkjanakapphlaups. Nú er á örfáum árum bæði búið að ganga lengra í nýtingu fallvatna og jarðvarma en rannsóknir og niðurstöður sýna að sé skynsamlegt. En samt er umræðan enn þannig að þeir sem setji spurningamerki við virkjanaæði séu öfgafólk.

Ein stærsta spurning sögunnar
In memoriam? er skrásetning einnar stærstu spurningar Íslandssögunnar. Ekki Íslandssögu síðari tíma – heldur ein stærsta spurning Íslandssögunnar frá upphafi. Þarna voru unnin einhver mestu, óafturkræfu spjöll sem þekkjast í heimssögunni í seinni tíð. Allur aurinn sem Jökulsá á Dal færir með sér þýðir að landslaginu verður umturnað í dalnum sem fylltur var, skrásetning jarðsögunnar er gerð að engu. Stærstu ósnortnu víðerni heims voru sprengd í tætlur og svo drekkt. Í myndinni ber Ómar saman sýn erlendra sérfræðinga hvað varðar vernd, nýtingu, þjóðgarða ofl. saman við áróður Landsvirkjunar og pólitískt undirgefinn umhverfisráðherra sem breytti neikvæðum úrskurði skipulagsstofnunar í já.

Undirritaður minnist að Valgerður Sverrisdóttir iðnaðarráðherra sagði ein helstu rökin fyrir áverinu að þarna ætti sér stað byggðaaðgerð. Kannski fannst stærstum hluta þjóðarinnar sem býr hinum megin á landinu að þetta mál kæmi þeim ekki eins mikið við og ella, vegna fjarlægðarinnar austur? Kannski var vonin um stærri jeppa yfirsterkari áhyggjum af því að menn ætluðu sér að frema hryðjuverk á einstæðri náttúru? Austlendingar sjálfir þóttust hafa farið illa byggðalega og lögðu á þeim tíma annað verðmætmat í „alvöru störf“ og uppbyggingu fremur en að veðja á hið ósnortna í náttúrunni til lengri tíma. Hver kannast ekki við slíkt Sophies Choice þar sem byggð hefur barist í bökkum? Sveitarfélög í fjárhagsvanda eru síður líkleg til að standa með eigin umhverfi en hin sem eru betur stæð, það sýna rannsóknir. Rannsóknir sýna líka að ef borin er saman mengandi og ógnandi starfsemi stórfyrirtækja í Þýskalandi er miklu meira hugað að umhverfismálum þar sem samkeppni ríkir á einu svæði en þar sem aðeins eitt stórt fyrirtæki makar krókinn. Óttinn, græðgin, óvirðingin, skilningsskorturinn, skammtímahyggjan, þessi hugtök koma öll hvað eftir annað upp í hugann þegar myndin er skoðuð. Landsmönnum eru þegar kunn umhverfisáhrif virkjunarinnar á Lagarfljótið sem nú er kalt, grátt og drautt svo vitnað sé í ummæli Ómars að lokinni sýningu. En fyrir svo mörgu öðru höfum við öll lokað augunum. Svona nokkuð má aldrei endurtaka sig.

Vondu stjúpurnar þrjár
Ein pæling að lokum: Vondu stjúpurnar í myndinni hans Ómars (án þess að þær séu kallaðar neinum slíkum nöfnum) eru þrjár. Ein „aðalnornin“ er Sif Friðleifsdóttir, önnur Valgerður Sverrisdóttir og hin þriðja sem hefur þó minni þýðingu en hinar tvær er Ragnheiður Ólafsdóttir, upplýsingastjóri Landsvirkjunar. Allt eru þetta konur. Sitja þessar konur einar uppi með dóm sögunnar? Valgerður var iðnaðarráðherra og samdi við Alcoa. Siv var umhverfisráðherra og tók einkennilega ákvörðun þegar hún sneri áliti Skipulagsstofnunar. Var kannski ekki tilviljun að karlveldið sem ræður flestu um iðnað, stjórnmál og viðskipti í veröldinni hafi boðið þeim örfáu áhrifakonum innan íslensku ríkisstjórnarinnar á þessum tíma þessi umdeildu ráðherraembætti á þessum tíma? Þótti karlveldinu klókt að tefla fram konum í eldlínunni, annað hvort í þeirri trú að fjölmiðlar og almenningur myndu fara mýkri höndum um þær eða vegna þess að náttúruvernd mældist á þessum tíma og mælist enn að jafnaði mun þýðingarmeiri meðal kvenna en karla?

Voru þessar konur valdar til að taka á sig svipuhögg sögunnar um aldur og ævi ef allt færi á versta veg?