Hildur Eir Bolladóttir. Mynd: Guðrún Hrönn
Þegar skipuleggjendur þessa viðburðar höfðu samband við mig og báðu mig um að tala hér reyndist mjög knýjandi að finna einhvern titil á þetta spjall, já bara upp á auglýsingar að gera. Ég hef tilhneigingu til að vera svolítið hvatvís í þeirri viðleitni minni að vera lausnamiðuð þannig að ég sagði bara án þess að hugsa það til enda að erindið ætti að heita: Allt lífið er dauði. Mjög upplífgandi og hvetjandi titill. Og það besta er að í vikunni komst ég að því að þessi titill sem ég hélt alltaf að væri gamalkunnur málsháttur er ekki svona, hins vegar er til málsháttur á vorri tungu sem segir: Öll ævin er dauði. Sem er náttúrulega allt annar hlutur ekki síst í kristnu samhengi. Mér hefur líka alltaf fundist þessi pæling, allt lífið er dauði eitthvað skrýtin um leið og mér hefur líka þótt hún nokkuð áhugaverð því lífið er auðvitað stærra og meira en ævin eins og sér. Lífið er bæði andardráttur okkar og umhverfisins, náttúra, fólk og dýr, hugmyndir, hugsanir, tilfinningar, tengsl sem þurfa ekki að rofna þó annar aðilinn hverfi á braut á meðan hinn minnist og saknar. Því má vissulega segja að dauðinn setji lífinu í raun engar skorður þó hann stilli ævinni upp við vegg. Öll ævin er dauði, það má til sanns vegar færa að um leið og við fæðumst og tökum fyrsta andardráttinn færumst við skrefi nær gröfinni og eins má segja að dauðinn sé á vissan hátt okkar mesta aðhald í lífinu. Dauðinn er sá veruleiki sem varpar ljósi á dýrmæti þess að vera til og undirstrikar mikilvægi þess að vanda sig í samskiptum og fara vel með tímann.
Þá er ég búin að fjalla um þennan málshátt í eins stuttu máli og hægt er og get þá vikið mér kinnroðalaust að því sem mig langar að ræða hér í dag, sem er hlutverk kirkjunnar í nútímasamfélagi. Það á eiginlega alveg ótrúlega vel við þar sem 1.desember markar upphaf nýs kirkjuárs, í gær var s.s. gamlársdagur í kirkjunni þó enginn hafi skotið upp flugeldum að því tilefni enda enginn að ætlast til þess, kirkjan byggir ekki tilveru sína á aðdáun eða hrósi eða flugeldasýningum heldur þeim tengslum sem ríkja innan hennar og myndast við stærstu gleði og ögurstundir lífsins. Ég viðurkenni það fúslega að þegar ég tók prestvígslu í Dómkirkjunni í Reykjavík þá 28 ára að aldri leið mér engan veginn eins og ég væri að sigra heiminn, mér leið alls ekki eins og væri að gera eitthvað voða hipp og kúl, að vígjast til prestsþjónustu, þetta var ekki á pari við að vinna hjá 365 miðlum,ég var ekki að fara að mingla í einhverjum útgáfupartýum með Mojito í hendi, nei nei ég var að fara að tóna Gregor og hátíðartón Bjarna Þorsteinssonar og ganga í helgiklæðum. Enda skalf ég upp við altarið og ég er ekki að grínast, ég var skíthrædd af því að ég vissi að ég var ekki bara að fara að byrja í nýrri vinnu ég var að fara að tileinka mér ákveðinn lífsstíl sem er í raun mjög undarlegur svona í stóra samhenginu, ég fékk meira að segja frunsu við augað viku fyrir vígsluna sem segir mér að taugakerfið hefur ekki alveg verið í lagi. Ef maður einu sinni vígist prestur, þá verður maður alltaf prestur. Eitt sinn skáti ávallt skáti, eitt sinn prestur ávallt prestur, og ég er sko bæði prestur og skáti.
En sumsé kirkjan í nútímasamfélagi. Hvaða augum lítur fólk kirkjuna í dag? Sumir sjá fyrir sér stofnun og jafnvel embættismannakerfi þegar hún er nefnd á nafn, aðrir hugsa um alheimshreyfingu fólks sem vill fylgja fordæmi Jesú frá Nasaret og játar trú á hann í orði og framgöngu.Persónulega hugsa ég hið síðarnefnda, ég hugsa um kirkjuna sem hreyfingu en ekki stofnun enda upplifi ég Jesú sem algjöra andstæðu stofnanamenningar og embættismannakerfis. Í dag er guðspjallið um innreið hans inn í Jerúsalemborg einmitt lesið í kirkjum landsins, hann reið á asna inn í borgina, það er heilmikið pönk í því, þögul yfirlýsing um andstöðu gegn valdi sem safnar sjálfu sér til þess að geta verið öruggt um eignir sínar og stöðu. Fyrir ungan prest er mjög undarlegt að upplifa þetta ósamræmi milli annars vegar hinnar kirkjulegu hefðar og hins vegar hins róttæka boðskapar Jesú frá Nasaret. Ekki það að ég hef ekkert á móti hefðum svo framarlega sem þær hefta ekki framþróun og réttlæti, margar kirkjulegar hefðir eru raunar mjög fallegar og gefandi, en svo eru aðrar sem skapa óþarfa fjarlægð milli fólks og það er ekki gott því markmið trúar er að skapa nánd og samlíðan.
Á námsárum mínum við HÍ tók ég þátt í háskólapólitíkinni og var á lista hjá Röskvu og þótti það starf mjög skemmtilegt fyrir utan einn þátt….. að hringja út í kjósendur og biðja þá um að velja Röskvu , það þótti mér alveg agalega erfiður gjörningur, mér leið eins og sölumanneskju málstaðar sem hefði þann eina tilgang að þjóna mínum hagsmunum og þannig líður mér líka stundum sem kirkjunnar þjóni, þó svo ég viti að það sé ekki rétt. Í hinni opinberu umræðu líður mér stundum eins og fólk haldi að kirkjunnar þjónar séu að selja því fagnaðarerindið til þess að standa straum af einhverjum persónulegum kostnaði, eins og fyrirtæki sem er hreinlega að laða til sín viðskiptavini til þess að græða peninga.
Stundum talar fólk um „ríkispresta“ eins og einhverjar afætur á þjóðfélaginu sem reyna að veiða börn í snöru fuglarans inn í trúboð þar sem þau verða heilaþvegin af einhverju himnaríkisbulli og fölskum loforðum um líf eftir dauðann, samt man ég ekki til þess að nokkur prestur hafi fabúlerað um eitthvert Disneyland að loknu þessu lífi enda vitum við ekkert frekar en aðrir hvað tekur nákvæmlega við þó við vonum og trúum að góður Guð taki við.
Ég upplifi mig oft mjög meðvirka gagnvart þessari umræðu eins og ég þurfi að fela eitthvað, að ég sé í raun að selja vöru og græða á henni. En hvað ef ég segði að mér væri alveg sama hvort annað fólk tryði á Guð eða ekki? Væri ég þá starfi mínu vaxin? Hvernig get ég samræmt það að vilja fá fólk til að trúa á Guð en gera það þannig að það finni að ekkert annað búi þar að baki en velvilji og kærleikur í þeirra garð? Er ég kannski bara að mála skrattann á vegginn? Er fólk miklu jákvæðara í garð kirkjunnar en við höldum?Eru það kannski bara örlög kirkjunnar að vera alltaf öldruð móðir sem þjóðin elskar og treystir en fer reglulega í uppreisn gagnvart, einhvern veginn virðist það vera tilhneiging fólks að sættast betur við hana eftir því sem það eldist. Á hinum svokölluðu manndómsárum milli tvítugs og þrítugs er kirkjan kannski ekki fyrsti kostur þegar kemur að því að leita ráða og þó eru margir ungir foreldrar sem velja að fara með börnin sín í sunnudagaskóla klukkan 11 á sunnudagsmorgnum. Þegar kemur hins vegar að samskiptum kirkju og skóla vandast málið og ég held í raun að það vandist út af einhverju sem ætti ekki að vera mikill vandi. Nú vil ég taka það fram að mér það ekkert sérstakt metnaðarmál að vera inn á gafli í skólunum. Mér finnst hins vegar grundvallaratriði að kristinfræði sé kennd í skólum landsins þó að prestar þurfi náttúrlega alls ekki frekar að koma að þeirri kennslu. Mér finnst ekki í lagi að stóri hluti fermingarbarna viti ekki hvað gerðist á páskum þegar þau koma 13 ára gömul til okkar í fræðslu, á sama hátt finnst mér mikilvægt að 13 ára börn viti hvers vegna við höldum 17.júní hátíðlegan. Og þá snýst þetta ekki um trúboð heldur grundvallar þekkingu á þeirri menningu sem við lifum og erum hluti af. Við vitum það að margir ef ekki flestir yfirlýstir trúleysingjar eru mjög vel að sér í hinni kristnu sögu enda verður maður að vita hverju maður er að hafna, ekki satt? Þess vegna held ég að það sé grundvallar misskilningur að blanda saman kristinfræðslu og trúboði en umræðan hefur snúist um þann ótta og þess vegna hefur hún alltaf strandað á einhverju sem þarf ekki að vera vandamál.
Í þessu samhengi langar mig líka til að taka upp þráðinn þar sem frá var horfið í Sunnudagsþætti Gísla Marteins fyrir nokkrum dögum en þá minntist guðfræðingurinn Davíð Þór Jónsson á hlutverk presta sem mikilvæga aðila í áfallahjálp og uppskar sumstaðar hörð viðbrögð á samfélagsmiðlum. Þá voru megin andmælin á þá leið að fleiri fagstéttir væru vel til þess fallnar að veita slíka hjálp. Það er hárrétt. Prestar eru ekki einu aðilarnir sem geta veitt stuðning við ástvinamissi. Þegar upp er staðið er besta hjálpin oft fengin frá fjölskyldu og vinum en prestar eru hins vegar starfs síns vegna mjög vanir að umgangast fólk í mikilli skelfingu og sorg fyrir utan að hafa auðvitað líka lært sálgæslufræði í sínu námi. Sálfræðingar eru jafn mikilvægir en þeir starfa með öðrum hætti, þeir eru sérfræðingar í ýmsum kvíða og geðröskunum sem geta auðvitað farið á kreik í kjölfar mikils áfalls. Þess vegna er ég t.d. mjög oft að vísa fólki áfram til sálfræðings, þannig erum við prestar og sálfræðingar gott teymi. En þegar fólk andmælir þeirri ákvörðun að kalla til prest inn í skólana þegar áföll verða þar og færa fyrir því þau rök að margar aðrar stéttir séu jafn vel til þess fallnar, þá gleymir fólk að hugsa út í það að aðeins prestum bera skylda til að stökkva af stað þegar á þá er kallað. Þú getur ekki kallað út sálfræðing og ætlast til þess að hann komi samdægurs á vettvang, fyrir utan að þú þarft að greiða sérstaklega fyrir þá þjónustu. Prestar eru opinberir starfsmenn og útköll eru hluti af okkar skyldum. Í embættisbréfi okkar eru þessar skyldur tíundaðar. Svona verður þetta a.m.k á meðan enn er hér Þjóðkirkja. Það þýðir líka að hjón sem gefin eru saman innan Þjóðkirkjunnar og eiga börn undir lögaldri og ákveða að skilja ber skylda til að leita sátta með presti áður en gengið er frá lögskilnaði. Sumir myndu kalla þetta forræðishyggju en ég vil meina að þetta sé leið samfélagsins til að styðja við fólk og ekki síst börnin sem stundum gleymast í öllum þeim sársauka sem verður við hjónaskilnað. Þá er presturinn sá trúnaðaraðili sem hefur það hlutverk að hlusta og halda uppi spegli á aðstæður fjölskyldunnar. Þetta spjall er ekki til þess gert að verja starfsheiður undirritaðrar eða væla yfir stöðu minni. Ég elska starfið mitt og upplifi það sem forréttindi hvern einasta dag, annars myndi ég bara hætta og snúa mér að öðru.
Hildur Eir Bolladóttir
(Flutt á heimspekikaffi á Bláu könnunni á Akureyri þann 1.des 2013)
