„Refsistefnan gegn fíkniefnum hefur ekki skilað þeim árangri sem henni var ætlað og hefur ekki leitt neitt annað af sér en hörmungar,“ segir Aðalheiður Ámundadóttir lögfræðingur sem lagt hefur áherslu á mannréttindi í námi sínu. Hún flutti fyrirlestur á lögfræðitorgi í Háskólanum á Akureyri í fyrradag um stríðið gegn fíkniefnum og mannréttindavernd fyrir þegna undirheimanna.
Árið 2011 gaf Alþjóðaráð um fíkniefnastefnu út tímamótaskýrslu þar sem því er haldið fram að hið langa og stranga stríð gegn fíkniefnum sé tapað. Í ráðinu áttu margir málsmetandi menn sæti, þar á meðal fyrrverandi forsetar Bandaríkjanna, Brasilíu og Mexíkó, ásamt Kofi Annan, fyrrum aðalritara Sameinuðu þjóðanna. Í skýrslunni er mælst til þess að horfið verði frá refsistefnunni og mannúðlegri leiða leitað til að takmarka þann skaða sem fíkniefni hafa á einstaklinga, fjölskyldur og samfélagið í heild. Á þeim þremur árum sem liðin eru frá útkomu skýrslunnar hefur mikil vitundarvakning verið í gerjun um allan heim. Í erindi sínu velti Aðalheiður upp áleitnum spurningum, um jafnan rétt allra borgara samfélagsins til mannlegrar reisnar, mannréttinda og verndar gegn ofbeldi, kúgun og útskúfun.
Skapað fleiri vandamál en lausnir
„Stjórnvöld bregðast þessum minnihlutahópi hvað varðar mannréttindavernd og vernd gegn ofbeldi og glæpum,“ segir Aðalheiður sem telur að ríkjandi refsistefna hafi skapað fleiri vandamál en henni var ætlað að leysa.
„Á þeim tíma sem stríðið gegn fíkniefnum hefur staðið hefur notkun aukist verulega. Hagkerfi fíkniefnaheimsins hefur stöðugt vaxið í skjóli refsistefnunnar og glæpatíðni tengd fíkniefnaheiminum hefur margfaldast. Lögreglan á erfiðara með að takast á við hina gríðarfjársteku undirheima. Þeim fjármunum og mannafla sem varið er í refsivörslukerfið væri betur varið með öðrum leiðum.“
Ýtt út á jaðarinn
Þá segir Aðalheiður að ríkjandi refsistefna hafi haft hörmulegar afleiðingar fyrir vímuefnaneytendur og aðstandendur þeirra. „Vímuefnaneytendum hefur verið ýtt út á jaðar samfélagsins og eiga sér ekki tilverurétt nema í undirheimum vímuefna og í klóm skipulagðrar glæpastarfsemi. Það er ekki góður íverustaður fyrir veikt fólk. Ekkert vinnst með því að ýta vímuefnaneytendum út á jaðar samfélagsins þar sem þeir upplifa sig utangarðs eða sem glæpamenn, útskúfaðir af samfélaginu og finna enga leið til að komast aftur inn í samfélag sitt. Þá eru þeir neytendur vissulega til sem eiga í engum sérstökum vanda og valda hvorki öðrum einstaklingum né samfélaginu neinum skaða þótt þeir neyti vímuefna af og til. Þess vegna er það vond stefna og til einskis að gera þetta fólk að glæpamönnum. Þeir sem eiga við vanda að stríða vegna vímuefnaneyslu þurfa undantekningarlaust á aðstoð sérfræðinga að halda, ekki refsingum eða útskúfun. Slíkt gerir aðeins illt verra og vinnur gegn því grundvallarmarkmiði að draga úr neikvæðum áhrifum vímuefnaneyslu á neytendur, aðstandendur þeirra og samfélagið í heild.“
Troðið á mannréttindum
Aðalheiður telur því að stjórnvöld hafi brugðist mannréttindaskuldbindinum sínum. „Sú staðreynd að neysla vímuefna er ólögleg raungerist þannig að þeir sem hafa ánetjast vímuefnum lifa algerlega fyrir utan ramma laganna og líta á yfirvöld sem óvin númer eitt. Útskúfun þessa þjóðfélagshóps á sér tvennskonar rætur; annars vegar liggja þær í fordómum samfélagsins gagnvart þessum jaðarhópi og hins vegar í algeru vantrausti þeirra til yfirvalda vegna ríkjandi refsistefnu. Útskúfunin leiðir svo til þess að mannréttindavernd þessa hóps er í mörgum tilvikum afar bágborin enda leitar hann sér hvorki hjálpar né stuðnings yfirvalda.“
Hún nefnir sem dæmi burðardýr í innflutningi vímuefna, sem í mörgum tilvikum hafi verið beitt ofbeldi, hótunum og ólögmætri nauðung. Misnotkun burðardýra geti í mörgum tilvikum verið skilgreind sem mansal og eigi þolandinn í slíkum tilvikum skýlausan rétt á samskonar vernd og aðrir þolendur mansals. Fjarstæðukennt sé að refsa þolanda með fangelsisdómi.
Gagnger endurskoðun brýn
„Það þarf að taka þessi málefni til gagngerrar skoðunar. Handrukkanir, þvinganir til innbrota og vændis hafa til að mynda stóraukist undanfarin ár. Sem dæmi um önnur mannréttindi sem vímuefnaneytendur fara oft á mis við eru réttur til heilsu og viðeigandi heilbrigðisþjónustu; réttur til félagslegs öryggis; réttur til aðgangs að dómstólum og réttlátrar málsmeðferðar; réttur til sómasamlegs lífsviðurværis, fæðis, klæða og húsaskjóls; réttur til friðhelgi einkalífs; réttur til friðhelgi fjölskyldulífs og réttur til að njóta jafnræðis fyrir lögum,“ segir Aðalheiður.
-BÞ
