Arnar Már Arngrímsson
Það kom mér á óvart hversu margir fundu sig knúna til að svara grein minni Börn og kex um daginn. Vangaveltur mínar snérust nefnilega að mestu um alkunn sannindi – að ég hélt – alkunn sannindi meðal kennara; það lítur ekki vel út með læsi (í víðasta skilningi) hjá krökkunum okkar og það er margt í tölvuheimum sem er ekki við barna hæfi. Ég upplifði mig dálítið eins og lækni sem skrifar grein árið 2012 og lýsir yfir áhyggjum af offitu barna og margir koma af fjöllum: „Ha, offita? Hvaða rugl er þetta. Ég er ekki feitur, ég þekki engan feitan. Þú ert bara að mála skrattann á vegginn. Þú getur bara sjálfur verið feitur, já og leiðinlegur.“
Það er auðvelt að stytta greinina niður í tvær málsgreinar. Vissulega verður hún ekki spennandi aflestrar en það er erfiðara að snúa út úr henni. Of mörg börn og unglingar eyða of miklum tíma í óþroskavænlega afþreyingu á Netinu, í tölvum og skyldum tækjum. Þetta grefur undan lífsleikni þeirra og hefur slæm áhrif á skólastarf. Rannsóknir sýna að því meiri tíma sem börn eyða í tölvuleiki þeim mun verr gengur þeim í skóla (sjá til dæmis „Boys adrift“ eftir Leonard Sax).
Sumir nemenda minna elska tölvuna sína og eru eins og fiskar í vatni í heimi tölvuleikjanna. Við tökum stundum snarpar umræður um kosti og galla þessa heims og oftar en ekki endar þetta í varnarstöðunni sígildu: „Heldurðu að við breytumst í fjöldamorðingja við að spila ofbeldisleiki, ha?“ Það er hressandi til þess að vita að þessi krakkar eru skólaðir í íslenskri umræðuhefð sem snýst oftar en ekki um skotgrafahernað og útúrsnúninga. Ef ég svaraði í sömu mynt – sem vandaður kennari gerir ekki – segði ég: „Nei, auðvitað breytist þið ekki í manndrápsvélar en mikið óskaplega verðið þið flatir og áhugalausir.“ (já, í karlkyni).
Sem kennari á ég í ásthatursambandi við tölvuna og Netið. Það er magnað að geta sýnt efni af Youtube á stóru tjaldi, fundið gamla frétt á timarit.is o.s.frv. en ókostirnir vega þyngra. Það er svo mikill órói í krökkunum. Sumir eru eins og fíklar að pukrast með snjallsíma í kjöltunni og þeir eiga erfitt með að njóta stundarinnar. Besti kennari í heimi getur búist við að halda athygli nemenda í 12 mínútur.
Ansi margir nemendur þurfa að taka sér tak með hjálp foreldranna. Framhaldsskólinn eins og ég upplifi hann er mun betri nú en fyrir 20 árum. Kennsluhættir eru fjölbreyttari, áherslur skynsamlegri og meira lagt upp úr stöðugu vinnuframlagi en utanbókarlærdómi fyrir stórt lokapróf. Nú er komið að ykkur. Alltof margir nemendur vinna of mikið með skólanum og eyða of miklum tíma í afþreyingu. Margir hafa verið á annarri plánetu alla nóttina eða staðið í bardögum eða horft á heila seríu af Friends áður en í skólann er komið. Það er fúlt að kenna fyrir daufum eyrum. Það er þetta rof á milli skóla og reynsluheims unglinga sem þarf að skoða. Þessi tvíhyggja sem byggir á því að maður læri í skólanum og slappi af heima; að það sé leiðinlegt í skólanum.
Ég er stundum spurður: „Fyrst nemendur standa sig svona illa af hverju ekki bara að fella þá?“ Þeir falla. Brottfall er gríðarlega mikið í íslenskum framhaldsskólum. En það er ekki mikið mál að fá fimm. Fimm er helmingurinn. Helmings vinnuframlag; mánudagur, þriðjudagur og fram að hádegi á miðvikudag. Og ég hef það á tilfinningunni að mun fleiri toppnemendur hangi i fimmunni heldur en áður. Það er gjaldið sem þeir eru tilbúnir að borga fyrir líf í sýndarveruleika.
Og allir vita (er það ekki?) að það hefur orðið bakslag í jafnréttisbaráttunni. Kvenfyrirlitningin. Hvaðan kemur hún? Bara einhvers staðar frá? Einn vinsælasti tölvuleikur í heimi heitir Grand Theft Auto. Vissuð þið að persónan fær stig fyrir að sofa hjá vændiskonu og drepa hana síðan? Þetta er allt sýnt. Og þegar þú ert staddur í myrku herbergi með heyrnartól, 40 tommu skjá og besta hljóð sem völ á er þetta EKKI það sama og að hlusta á Bítlaplötur á hæsta styrk foreldrum sínum til ama. Það er munur á „She loves you, yeah yeah“ og að saga útlimi af vændiskonu með vélsög.
Alltof margir strákar eyða tíma sínum í leiki sem þennan og margir foreldrar halda að þetta sé eitthvað lögguogbófa-dæmi eins og þeir léku sér sjálfir í. Hér er hins vegar hreinræktaður sadismi á ferðinni og ískalt mannhatur. Stelpur virðast fæstar hafa áhuga á sömu groddalegu leikjunum og strákarnir en það er full ástæða til að ræða þeirra tölvu- og netvenjur. Konur birtast nánast bara sem kynverur á hvíta tjaldinu og skjánum og þetta er þrælsmitandi. Útlitsdýrkun sumra stelpna á ekkert skylt við tilraunir með varalit og meik síðustu 100 árin. Líkaminn skal vera hárlaus, líka fyrir sunnan miðju og upp er risinn bransi sem breytir börmum eins og ekkert sé.
Einhverjir sem gerðu athugasemd við fyrri greinina vilja afgreiða mig sem gamaldags siðapostula, forræðishyggjupésa en heimurinn er ekki eins og hann var og sagan endurtekur sig ekki. Ég vil árétta eitt: Eftir 18 ára aldur höfum við nánast fullt frelsi til að ganga hverja þá villugötu sem okkur sýnist en fram að því er það skylda samfélagsins að reyna að hafa jákvæð áhrif á atferli, viðhorf og gildismat. Og miðla því skásta í menningunni.
Skólinn bjargar ekki neinum. Við kennum og leiðbeinum og bjóðum upp á nám og erum öll af vilja gerð en samfélagið verður allt að koma að uppeldi barnanna. Það er ekki nóg að lesa bara í skólanum, að hugsa bara í skólanum, að gera bara eitthvað uppbyggilegt í skólanum. Það er eins og að hreyfa sig bara í leikfimi. Og íþróttakennarinn fær skömm í hattinn fyrir að koma krökkunum ekki í form.
Við sem einstaklingar getum ekki firrt okkur ábyrgð og sett allt okkar traust á endalausar forvarnir og þjóðarátak um vímulaus og fitusnauð Íslönd framtíðar. Það hefur lítið að segja svona eitt og sér að smala liðinu á sal á tveggja vikna fresti á 14 ára skólagöngu og sitja undir powerpointsjói og haka við vandamálin (einelti, rasismi, offita, tölvufíkn, áfengi, eiturlyf, kynferðislegt ofbeldi, umhverfisvernd o.s.frv.) Bæklingar, vefsíður og segulspjöld á ísskápa hafa lítið að segja. Menntaskólakrakkar eru komnir með upp í kok af forvörnum. Þeir hlusta ekki og dettur ekki til hugar að taka þessa skilaboð til sín.
Stundum er því slengt fram með nettum pirringi að foreldrar beri einir ábyrgð á uppeldi barna sinna. Þetta væri kannski aðeins auðveldara ef afþreyingar- og markaðsöflin græfu ekki endalaust undan því góða starfi sem víða fer fram á heimilum og í skólum. Fyrir utan alla nýju miðlana þá mættu dagblöðin til dæmis fara á undan með góðu fordæmi. Þau eru flest eins og undarleg blanda af lýðheilsustofnun, Séð og Heyrt og bónusbæklingi. Umfjöllun um nýjustu offiturannsóknir á vinstri opnu og einhver frægur í snakkauglýsingu á þeirri hægri. Þessi tvískinnungur gegnsýrir allt samfélagið. Og hvað er til ráða? Ætli það virki ekki best að ræða saman hávaðalaust.
Arnar Már Arngrímsson
Höfundur er menntaskólakennari
