Nonnahús
Sum hús á Akureyri hafa lengri og merkari sögu en önnur. Nonnahús, Davíðshús og Sigurhæðir koma strax upp í huga bæði innfæddra, aðfluttra og ferðamanna sem dæmi um merk hús. Verður hér stiklað á stóru um sögu þessara þriggja húsa og er notast við ýmsar heimildir, rafrænar einkum og margs konar kynningarefni sem tengist Akureyrarbæ.
Um Nonnahús segir Jón Hjaltason í bókinni „Nonni og Nonnahús“ að húsið sé eitt elsta hús Akureyrar, byggt upp úr 1850. Jósef Grímsson gullsmiður byggði húsið og bjó í því til 1858. Næsti eigandi hét Páll Magnússon en hann flutti til Akureyrar úr Hörgárdal til að stunda kaupmennsku. Páli gekk illa að koma undir sig fótunum og kom að því að gera átti hann gjaldþrota en Magnús faðir hans kom honum til bjargar. Páll flutti úr Pálshúsi, sem svo var kallað, í Kjarna þar sem hann bjó alla tíð síðan. Páll reyndi að selja húsið en það gekk illa og fór svo að Páll neyddist til að leigja húsið.
Árið 1861 bjuggu tvær fátækar fjölskyldur í húsinu. Annar fjölskyldufaðirinn hét Jón Jónsson og kallaði sig Jón Borgfirðing enda ættaður úr Borgarfirði og kona hans hét Anna Guðrún Eiríksdóttir. Elsti sonur þeirra, Finnur, varð seinna prófessor í norrænum fræðum í Kaupmannahöfn og víðkunnur fræðimaður. Hann var gerður að heiðursborgara Akureyrar. Yngri sonur Jóns og Önnu hét Klemens en hann varð bæjarfógeti á Akureyri, alþingismaður og ráðherra.
Um vorið 1863 flutti Vilhelmína Lever í Nonnahús. Vilhelmína var litrík persóna sem hafði alla tíð farið sínar eigin leiðir. Hún var fráskilin og átti son í lausaleik. Vilhelmína rak veitingasölu og gistiheimili í húsinu. Þegar fyrstu bæjarstjórnarkosningarnar fóru fram árið 1863 var Vilhelmína mætt fyrst á kjörstað en konur fengu ekki kosningarétt fyrr en 19 árum síðar. Slíkir smámunir stöðvuðu hins vegar ekki kjarnakonuna Vilhelmínu.
Árið 1865 flutti Elín Guðrún Gunnarsen saumakona í húsið en hún var einstæð með þrjú börn eftir að maður hennar hafði flúið land. Elín bjó eitt ár í húsinu.
Þann 7. júní 1865 flutti Sveinn Þórarinsson skrifari amtmanns og kona hans Sigríður Jónsdóttir í húsið ásamt börnum sínum Björgu, Jóni, Ármanni og Friðrik og vinnufólki. Jón Stephán betur þekktur sem Nonni, var þá 7 ára gamall. Sveinn leigði húsið af Páli en honum var um megn að kaupa húsið þar sem fjölskyldan var mjög fátæk. Sveinn lést aðeins 48 ára gamall þegar Nonni var 11 ára og stóð þá Sigríður ein eftir með fimm börn. Tvö yngstu börnin, Friðrik og Sigríður voru tekin í fóstur, Björg, Bogga, var send í vist til Kaupmannahafnar og bræðrunum Nonna og Manna bauðst að halda til Frakklands til náms við kaþólskan menntaskóla. Sigríður hélt síðan til Vesturheims þar sem hún bjó til dauðadags og tvö yngstu börnin hennar fluttu einnig vestur um haf. Nonni varð síðar heimsfrægur barnabókahöfundur og í dag er æskuheimili hans þekkt undir nafninu Nonnahús. Nonni var gerður að heiðursborgara Akureyrar og það er athyglisvert að tveir af sjö heiðursborgurum Akureyrar hafi búið í litla svarta timburhúsinu við Aðalstræti.
Fjölmargar fjölskyldur bjuggu í húsinu eftir að fjölskylda Nonna hvarf á braut og er talið að síðasti ábúandinn hafi flutt þaðan 1944.
Þegar Zontaklúbbur Akureyrar var stofnaður 1949 kom fljótlega upp sú hugmynd að heiðra minningu Jóns Sveinsson, Nonna. Nonnahús var á þessum tíma illa farið og hriplekt. það tilheyrði húsi (Zontahúsinu) sem stendur við Aðalstræti og hafði verið byggt um aldamótin 1900. Nonnahús hafði því orðið nokkurs konar bakhús og var notað sem verkstæði og geymsla. Eigandi húsanna voru hjónin Sigríður Davíðsdóttir og Zóphónías Árnason. Árið 1952 gáfu hjónin Zontaklúbbi Akureyrar Nonnahús þannig að gera mætti þar minjasafn um einn þekktasta Akureyring fyrr og síðar. Konur í Zontaklúbbnum hófust strax handa og með miklum dugnaði og hjálp góðra manna tókst þeim að opna safnið 16. nóvember 1957. Safnið hefur verið starfrækt allar götur síðan og ófáir gestir hafa lagt þangað leið sína (upplýsingar af vefsíðu Nonnahúss).
Davíðshús og saga skáldsins
Davíðshús
Davíðshús stendur við Bjarkarstíg 6. Í gögnum frá húsafriðunarnefnd segir aðð það hafi verið byggt árið 1944 en hönnuður var Tryggvi Jónatansson múrarameistari. Húsið var friðað í A-flokki af bæjarstjórn 4. október 1977 samkvæmt 2. mgr. 26. gr. og 27. gr. þjóðminjalaga nr. 52/1969.
Davíðshús er einlyft steinsteypuhús með lágu brotnu valmaþaki og kjallara undir austurhluta. Húsið er tvískipt, meginhluti þess er 15,06 m að lengd og 9,15 m á breidd en útbygging við norðvesturhorn er 6,46 m að lengd og 4,77 m á breidd og gengur 1,29 m út fyrir veggi meginbyggingar. Heildarlengd hússins er 16,35 m og breidd 10,44 m. Veggir eru húðaðir með steinefnum, á þeim efst er múrhúðað þakskegg og þak er bárujárnsklætt. Á því austarlega er reykháfur og lúga að norðanverðu. Á húsinu eru misstórir gluggar með lóðréttum póstum og á þeim stærri, á framhlið, vesturhlið og bakhlið, er þverpóstur neðarlega í gluggum og að auki er 18 rúðu fjölpóstagluggi á vesturhlið. Minni gluggar eru austarlega á framhlið og á austurhlið og lágir gluggar eru á kjallara. Um einn glugga á framhlið og annan á vesturhlið er steinsteyptur múrhúðaður gluggaumbúnaður en undir öðrum gluggum er þunnt múrhúðað vatnsbretti. Útidyr eru á miðri framhlið og að þeim steinsteyptar tröppur. Dyrnar eru inndregnar og um þær steinsteyptur dyraumbúnaður; stoðir hvorum megin dyra ná upp undir þakskegg og á milli þeirra yfir dyrum er inndreginn þverbiti og á honum þrjár stoðir upp undir þakskegg. Kjallaradyr eru á austurhlið.
Inn af útidyrum er forstofa og skáli norðan megin í húsinu. Stofa er í vesturenda hússins og önnur í útbyggingu, borðstofa er inn af skála að austanverðu og eldhús í norðausturhorni og stigi til kjallara. Gangur er í miðju húsi að austanverðu, baðherbergi við enda hans við austurhlið og tvö herbergi sunnan megin gangs. Veggir og loft eru múrhúðuð og í skála eru horn hvilftuð en steinsteypt veggbrún er ofarlega á veggjum og hvilftuð kverk efst undir lofti. Í kjallara er lítil íbúð.
Í Davíðshúsi er varðveitt innbú skáldsins, bókasafn og munir úr eigu þess og er reynt að láta líta svo út að húsið sé með þeim hætti sem Davíð skildi við það. Akureyrarbær keypti bókasafn Davíðs að honum látnum og var það þá eitt stærsta og verðmætasta einkabókasafn landsins.
Á neðri hæð hússins er íbúð, sem lista- og fræðimenn hafa fengið til afnota endurgjaldslaust, nema hvað „ætlast er til þess að þeir sem dveljast þar, komi á einhvern hátt á framfæri, hér á Akureyri, því sem viðkomandi er að vinna að í sinni list- eða fræðigrein í samráði við fulltrúa frá bænum.“
Hús þjóðskáldsins
Sigurhæðir
Sigurhæðir þarf ekki að kynna – en þær standa til hliðar við kirkjutröppurnar og voru heimili Matthíasar Jochumssonar. Séra Matthías Jochumsson lét byggja húsið árið 1903. Það stendur neðan við Akureyrarkirkju og er aðgangur að því frá kirkjutröppunum. Þarna bjó þjóðskáldið til dauðadags árið 1920.
Safn á Sigurhæðum geymir útgáfur verka séra Matthíasar og nokkur ljósrit bréfa hans og handrit. Árið 2006 gaf JPV út stórvirki Þórunnar Erlu Valdimarsdóttur Upp á Sigurhæðir – saga Matthíasar Jochumssonar. Í ritdómi sem nálgast má á skemman.is segir Ásdís Káradóttir m.a.:
„Ævi Matthíasar var enginn dans á rósum. Á ævigöngu sinni upp brattann til Sigurhæða er hann í fjölmörgum hlutverkum. Við þekkjum hann best núorðið sem prestinn og sálmaskáldið, höfund þjóðsöngsins, en vitum minna um verslunarsveininn, skólapiltinn, leikskáldið, eiginmanninn, föðurinn, ferðalanginn, þýðandann, guðfræðinginn, ritstjórann o.s.frv. Í bókinni er söguhetjunni lýst í öllum þessum rullum.“
Innblásinn og tilfinningaríkur
„Þórunn þykist sjá hvernig skapgerð Matthíasar hefur mótast strax í bernsku, t.d. það að hafa verið litla barnið, yngstur þriggja bræðra til fimm ára aldurs, og hann því haft ríka þörf fyrir að sanna sig, þótt barnahópur Þóru og Jokkums yrði stærri síðar. „Kjarninn úr heimi bernskunnar varir alla ævi“ segir Þórunn (bls. 25). „Fleira tínir hún til frá þessum mótunarárum sem vísar fram í tímann og gefur vísbendingar um það sem koma skal. Þótt sagan sé rituð í tímaröð eða því sem næst er oft gefið í skyn hvað henda mun Matthías síðar á ævinni. Oftsinnis nefnir hún t.d. eiginkonurnar þrjár, en tvær þær fyrri missti hann eftir stutt hjónaband sem reyndist honum þungbært. Með þessu móti skapast spenna.“
„Matthías virðist hafa troðið mörgum um tær og farið í taugarnar á fólki. Hann var gríðarlega afkastamikill en mistækur eftir því, háfleygur, innblásinn og tilfinningaríkur, og varð fyrir vikið oft skotspónn manna. Þeir sem setja sig á stall í listum verða að taka lasti jafnt sem hóli“ enda var Matthías æði „frekur á ást og athygli“ (bls. 374).“
Þórunni er að mati Ásdísar í mun að koma auga á hugmyndir Matthíasar í átt til kvenfrelsis. Meðal kunningja hans, bendir Þórunn á, voru menn sem létu til sín taka í þessum efnum. Í Þjóðólf ritaði hann af „umhyggju“ fyrir konum, studdi stofnun kvennaskóla, orti ýmis ljóð í anda kvenfrelsis og „stóð nærri frumkviku kvennabaráttunnar“ (bls. 279). Þegar íslenskar konur fengu kosningarétt 1915 orti Matthías kvæðið „Fullrétti kvenna“. Þar eru hendingarnar: Hvað þoldir þú, píndist þú, móðurætt mín? / Ó, mannheimur, karlheimur, blygðastu þín! (bls. 529).
